Тәрбие мaқсаты түсінігі
Мақсат — педагог кәсібилігінің бастауы
Педагогтың кәсіби қызметі, адамның кез келген іс-әрекетіндегідей, мақсат қоюдан басталады. Балалармен жүргізілетін жұмыста нақты мақсат болмаса, ондай істі нағыз кәсіпқой маманның еңбегі деп бағалау қиын. Мақсатты сезіну әрекетке қуат береді, ал мақсатқа жету адамның бағытын айқындап, терең әрі толық қанағат сезімін тудырады.
Неге маңызды?
Тәрбие мақсаты — педагогика ғылымының өзекті категориясы. Оны нақтылау, жобалау және дайындау педагогикалық тұжырымдар мен шешімдердің өзегін құрайды.
Мақсатсыздық салдары
Мақсат айқын болмаса, педагог бағыт-бағдарсыз әрекет етіп, уақыт өте келе сарсаңға түсіп, шаршап-шалдығады. Мектеп тәжірибесінде «мақсатсыз тәрбие» — жол-жөнекей тәлім беру құбылысы әлі де кездеседі.
Мақсаттың әлеуметтік-психологиялық табиғаты
Тәрбиелік істегі келеңсіздіктердің бір бөлігі мақсаттың әлеуметтік-психологиялық табиғатынан туындайды. Мақсат — субъект санасында оның қоршаған ортамен өзара ықпалынан пайда болатын, әрекет нәтижесі туралы ой-болжам.
Объективті және субъективті сипат
- Объективті: мақсат нақты болмыстан, жағдайлар мен себептерден туындайды.
- Субъективті: мақсат — сана туындысы; әр адамның ойлау ерекшелігіне, тәжірибесіне, құндылықтарына тәуелді.
Ертедегі латындар айтқандай: «Екі адам бір зат жөнінде сөйлей алады, бірақ бірінің сөзі екіншісіне ұқсамайды». Бір мақсатты ұстанған педагогтардың өзі оны әртүрлі түсінуі мүмкін, өйткені әрқайсысы кәсіби әрекет нәтижесін өз санасының деңгейімен бағалайды.
Қарапайым мысал
Өмірде домбыраны қолына ұстап, оның үні арқылы адамға бірден зор тәрбие беру мүмкін емес. Тәрбие мақсаты нақты жағдайға, уақытқа және ықпал етуші факторларға байланысты біртіндеп жүзеге асады.
Мақсатты мемлекет пен қоғам қалай айқындайды?
Педагогикалық жүйелер (мектепке дейінгі, мектептік, мектептен кейінгі) әр кезеңнің соңында тәрбиелік нәтижелер туралы айтуға мүмкіндік беретін өз «уақыттық межелеріне» ие. Ал өсіп келе жатқан ұрпақты тәрбиелеу мақсаты — кең қоғам мен ғылымның қатысуымен мемлекет айқындайтын педагогикалық саясаттың басты құрылымдық бірлігі.
Қамтамасыз ету
Жарияланған тәрбиелік мақсаттардың экономикалық, құқықтық және ұйымдастырушылық шарттарын қамтамасыз ету — мемлекеттің міндеті.
Құқықтық негіз
Құқық негізінде бекіген тәрбие мақсатының орындалуына қоғамның барлық мүмкіндіктері бағытталуы қажет.
Мазмұнның тәуелділігі
Мақсат мазмұны қоғамның өркениеттілігіне, демократиялық сипатына, экономикалық әлеуетіне және үйлестіруші институттарына байланысты.
Мақсаттың өзгермелілігі: педагогикалық процестегі қозғалыс
Мақсат адамның саналық өнімі болғандықтан, ол өте құбылмалы: үздіксіз өзгеретін дүниемен және өзгерістегі тұлғамен әрекеттік байланыста болады. Тәжірибе мен білім адамды байытады, бірақ субъект осы өзгеріс үстінде өзінің де жаңарып жатқанын әрдайым аңғара бермейді.
Педагогтағы байқалмайтын ауысу
Педагог «кеше» де, «бүгін» де бір мақсат ұстанғандай сезінуі мүмкін. Алайда кәсіби тәжірибедегі өтпелі өзгерістер мақсаттың да бір орында қатып қалмауына ықпал етеді.
Бала дамуы мақсатты жаңартады
Баланың сыныптан сыныпқа, жастан жасқа дамуы өте жылдам. Соған сәйкес тұлғаның жаңа әлеуметтік-психологиялық құрылымдары пайда болып, бір мақсат екінші мақсатпен табиғи түрде алмасып отырады.
Шексіздік қағидасы
Мақсаттың қозғалмалылығы оның ешқашан толық шектелмейтінін көрсетеді. Мақсат оны белгілейтін субъектпен бірге дамиды: адам өрлеген сайын, мақсат та биіктей түседі. Мақсат қаншалықты жалпыланған болса да, ілгеріленген сайын кеңейіп, әрекетке нақты бағыт-бағдар бере алады.
Тәрбие жүйесінің тірегі және мақсат болжау
Мақсат — педагогтың кәсіби қызметіндегі бастапқы, негізгі элемент. Тәрбие жүйесі тұтастай мақсатқа тәуелді: мазмұны да, мән-мағынасы да соның төңірегінде қалыптасады.
Мақсат болжау деген не?
Мақсат болжау — қазіргі өркениет жағдайында жеке адамның қажетті даму деңгейін қамтамасыз ететін объективті әлеуметтік-психологиялық және мәдени алғышарттарды түсіну; адамның жалпы идеал бейнесін жеткілікті нақтылайтын ұғымдар жүйесін табу; болашақ табиғатына, жеке адам дамуының мәніне және даралық болмысына талдау жасап, баға беру; сондай-ақ нақты баланың нақты жағдайларын талдап, оларды қойылған мақсат мазмұнымен үйлестіру.
- Қоғам мен мәдениеттің талаптарын түсіну
- Тұлғаның даму логикасын талдау
- Идеал бейнені нақты ұғымдарға айналдыру
- Нақты жағдайды мақсат мазмұнымен сәйкестендіру