Батыр мақтанса, Жауға шапқанын айтар
Ер-азамат және ар-намыс туралы мақал-мәтелдер
Төмендегі мақал-мәтелдер ерлік, намыс, тәуекел, мінез, елге қызмет ету сияқты ұғымдарды терең меңзейді. Оқу жеңіл болуы үшін мәтін мағыналық топтарға бөлініп берілді.
Ерлік жолы: сын мен тәжірибе
- Ер тарықпай, молықпайды.
- Ер сүрінбей, ел танымас; ат сүрінбей, жер танымас.
- Малы жоқ деп ерден түңілме, егіні жоқ деп жерден түңілме.
- Ер үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар.
- Ер мойнында қыл арқан шірімес.
- Оқ жетпес жерге қылыш суырма.
Намыс, қайсарлық, төзім
- Ер қанаты — ат.
- Күш атасын танымайды.
- Ерді намыс өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді.
- Шын ер жеңсе — тасымас, жеңілсе — жасымас.
- Ер бір рет өледі, ез мың рет өледі.
- Тәуекел — тау жығар.
Ел үшін туған ер
- Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі.
- Ат басына күн туса — ауыздығымен су ішер; ер басына күн туса — етегімен су кешер.
- Ел даусыз болмайды, ер жаусыз болмайды.
- Ерді кебенек ішінде таны.
- Шешінген судан тайынбас.
Мінез бен бедел: кім қалай танылады?
- Ер жігіттің қадірін ағайын білмес, жат білер.
- Түпкі айылдың батқанын иесі білмес, ат білер.
- Ердің атын не аты шығарар, не қатыны шығарар.
- Ер бақыттың қонғанын білмейді, ұшқанын біледі.
Сөз бен іс: жалған батырлықтан сақтану
- Үйде шешен — дауға жоқ, үйде батыр — жауға жоқ.
- Батыр мақтанса — жауға шапқанын айтар; қу мақтанса — алдап қаққанын айтар.
- Қорыққанға қос көрінер.
- Қорқақтың көзі үлкен, ақымақтың сөзі үлкен.
- Жау жоқта батыр көп, дау жоқта ақыл көп.
- Қылышынан қан тамған батырды тілінен бал тамған ақын алады.
Басшылық, жолдастық және жауапкершілік
- Бас болмақ оңай, бастамақ қиын.
- Жаман жолдас жауға алдырар, жаман би дауға алдырар.
- Су жетпейін демейді, жар жеткізбейді; ер жетпейін демейді, мал жеткізбейді.
Ер мен елдің қадірі
- Ердің жақсысы — елімен ойласады.
- Әйелдің жақсысы — ерімен ойласады.
- Ер қадірін білмеген — ел қадірін білмейді.
Қарттық туралы ишара
Мақал-мәтелдер өмірдің кезеңдерін де еске салады: күш-қуаттың орнына әдет пен дағдының басым болатынын, табиғаттағы заңдылықтың адамға да ортақ екенін меңзейді.
- Ер қартайса — қазаншыл болады, бүркіт қартайса — тышқаншыл болады.