Білім беру дағдарысы: шынайылық пен мифтер

Кеңестік кезеңдегі мектеп жүйесінің өз дәуірінде әлемдегі ең озық модельдердің бірі болғаны, тіпті алғашқы үштікке кіргені жиі айтылады. Бұл пікірдің негізі бар: сол жылдары білім беруді дамытуға ерекше мән берілді.

Кеңестік мектептің күші неде болды?

Орта білімді барлық пәндер бойынша оқу-әдістемелік және зертханалық құралдармен қамтамасыз ету үшін 100-ден аса ірі кәсіпорын жұмыс істеді.
Қазақ мектептерін қоса алғанда, барлық мектептерде сабақтарды жоғары деңгейде өткізуге мүмкіндік беретін жағдай жасалды.
Ұстаздардың кәсіби әлеуеті жоғары болды, еңбекақысы салыстырмалы түрде жақсы, мемлекет тарапынан қолдау айқын еді.
Оқу жылы басталғанша мектептер оқу әдебиетімен толық қамтамасыз етіліп, сапаны көтеруге бағытталған жұмыстар жүйелі жүргізілді.

Мұның бәрі өз нәтижесін берді. Ұстаздық мамандыққа дарынды жастар көптеп келді, жақсы білім алды. Кейін мектепке келген соң кәсіби мәдениеті мен адами қасиеттерінің арқасында қоғам құрметіне ие бола білді.

Дағдарысқа апарған бұрылыс

Сонда білім саласы неге дағдарысқа ұшырады? Академик Асқарбек Құсайыновтың пайымынша, Кеңестер Одағының жетістіктерімен қатар, кейінгі жылдары жіберілген қателіктері бар білім беру жүйесі мұра болып қалды.

Артық жүктеме және ескерусіз қалған дәлелдер

ХХ ғасырдың 80-жылдары ғылым мен техника қарқынды дами бастады. Салалық мамандар мен ғалымдар мектептегі пәндердің мазмұнын жаңа жетістіктер негізінде үздіксіз толықтыру қажет деп санады. Соның ықпалымен орта және жоғары сыныптарда пән мазмұны ұлғайып, тіпті жаңа пәндер де енгізіле бастады.

Нәтижесінде ХХ ғасырдың аяғына қарай пәндер бойынша берілетін білім көлемі балалардың оны меңгеру мүмкіндігінен асып түсті.

Бұл мәселе жөнінде К.Д. Ушинский, Е.А. Ямбург, В.Н. Бацын, Э.Д. Днепров және басқа да педагог-ғалымдар нақты дәлелдер келтіріп, ашық жазды. Алайда тиісті қорытындылар дер кезінде жасалмады.

Парадигма ауысуы неге тежелді?

Білім беру басшылары ұзақ уақыт бойы «білім–білік–дағды» парадигмасынан нәтижеге бағдарланған, оқушылардың құзыреттіліктерін қалыптастыруға бағытталған парадигмаға өтудің қажеттігін мойындағысы келмеді.

Құсайыновтың айтуынша, білім жүйесін дамыту жөніндегі шешімдер қабылдауда ғылыми негізделген ұсыныстар толық ескерілмей қалды. Бұл сияқты қателіктердің салдары білім сапасына да, мектептің күнделікті жұмыс жүктемесіне де тікелей әсер ететіні белгілі.

Егемендік тұсындағы жіберілген мүмкіндік

Ел егемендігін алып, жаңа білім беру жүйесін құру кезеңі басталғанда, осы келеңсіздіктер ескерілуі тиіс еді. Алайда олар толық назарға алынбады. Нәтижесінде алдын алу шаралары уақытында атқарылмай, бұрынғы жүйеден қалған ауыртпалық жаңа жағдайларда да жалғасын тапты.

Түйін

Білім берудегі дағдарыс бір күнде пайда болған жоқ: материалдық қолдауы мықты жүйе уақыт өте келе мазмұнды шамадан тыс ұлғайту, оқушы мүмкіндігін ескермеу және ғылыми дәлелдерге сүйенген реформаларды кейінге ысыру салдарынан әлсірей бастады.

﻿ Білім беру дағдарысы: шынайылық пен мифтер