Қазақша рефераттар

В и р у с

Вирустар туралы жалпы түсінік

Вирус биологияда нуклеин қышқылдары мен белоктық қабықтан (капсидтен) тұратын, жасушалық құрылымы жоқ, өсуі мен бинарлық көбею қасиеті болмайтын өте ұсақ тірі бөлшектер ретінде сипатталады. Вирустардың тіршілігі көбіне иесінің жасушасына тәуелді: олар жасушадан тыс ортада көбеймейді, ал жасушаға енгеннен кейін ғана өзіне тән процестерді іске қосады.

Зерттелу тарихы

  1. 1892
    Орыс ғалымы Д.И. Ивановский вирустардың бар екенін тәжірибелік деректермен дәлелдеді.
  2. 1899
    Голландиялық ғалым М. Бейеринк ғылымға алғаш рет «вирус» терминін енгізді.
  3. 1935
    Америкалық вирусолог У. Стенли темекі теңбілі вирусын кристалл күйінде бөліп алып, кристалдарды сау өсімдікке жұқтырғанда ауру дамитынын көрсетті.
  4. 1898
    Неміс ғалымы Ф. Леффлер сиыр аусылының қоздырғышын — аусыл вирусын сипаттады.
  5. 1911
    Америкалық ғалым Ф. Раус тауық саркомасының вирустық табиғатын көрсетті.

Қазіргі таңда жануарлар вирустарының шамамен 500-ге жуық, ал өсімдік вирустарының 300-ге жуық түрі белгілі. Кейбір вирустар адам мен жануарларда қатерлі ісік ауруларының дамуына ықпал етуі мүмкін.

Құрылысы және түрлері

Жай вирустар

Жай вирустар нуклеин қышқылы мен белокты қабықтан тұрады. Олардың пішіні таяқша, жіп тәрізді немесе сфералық болуы мүмкін.

таяқша жіп сфералық

Күрделі вирустар

Күрделі вирустар нуклеин қышқылы мен капсидтен басқа, липопротеидті мембрана, көмірсулар және ферменттер сияқты қосымша құрылымдардан тұрады.

  • липопротеидті мембрана
  • көмірсу компоненттері
  • ферменттер

Нуклеин қышқылдарының ерекшелігі

Вирустар тек бір типті нуклеин қышқылын алып жүреді: ДНҚ немесе РНҚ. ДНҚ-лы вирустарда геном молекулаларының саны шамамен 106–200×106, ал РНҚ-лы вирустарда 106–15×106 аралығында болады.

Төзімділігі және сыртқы ортадағы қасиеттері

Вирустардың қоршаған ортада әрекетсіз күйде ұзақ сақталу қабілеті бар. Қолайлы жағдай туған кезде олар бірнеше минуттың ішінде көбейіп, өзіне тән қасиеттерін көрсетеді.

Жылуға төзімділік (мысалдар)

Көптеген жануар вирустары

60°C-та қыздырғанда тіршілігін немесе ауру қоздырғыштық қабілетін жоғалтады.

Темекі теңбілі вирусы

90°C-та 10 минут қыздырғанда ғана әлсірейді/жойылады.

Сары ауру вирустары

80°C-та 30 минут қыздырғанда ғана тіршілігін жояды.

Сәуле және химиялық әсер

  • Вирустар ультракүлгін сәулелерге және кейбір химиялық заттарға төзімді болуы мүмкін.
  • Тотықтырғыш заттар вирустың белсенділігін төмендетеді немесе жояды.
  • Тотықсыздандырғыш заттар кей жағдайда вирустардың сақталуына қолайлы орта жасайды.

Вирустардың көбею сатылары

Вирустардың көбеюі (репликациясы) әдетте бірнеше дәйекті кезең арқылы жүреді. Төменде классикалық түрде берілетін 5 саты көрсетілген:

  1. 1 Жасушаға ену (адсорбция/ену).
  2. 2 Вирустық нуклеин қышқылына қызмет ететін ферменттердің түзілуі.
  3. 3 Құрылымдық бөлшектердің жиналуы.
  4. 4 Вирионның түзілуі (құрастырылу/жетілу).
  5. 5 Ересек вирустың жасушадан шығуы.

Ғылымдағы орны

Вирустарды молекулалық биология жан-жақты зерттейді. Олар нуклеин қышқылдарының генетикалық қызметін түсіндіруде және молекулалық механизмдерді ашуда маңызды зерттеу нысаны ретінде кең қолданылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. 1. Жалпы биология.
  2. 2. Оқушы анықтамасы.
  3. 3. Биология (10–11).