Салық төлеушінің міндеттері
Салықтық міндеттеме институты ұзақ жылдар бойы ғылыми тұрғыда да, тәжірибеде де зерттеліп, жинақталған қорытындылар мен тұжырымдамалардың нәтижесінде бүгінгі күні Салық кодексінің Жалпы бөлімінде орнықты түрде бекітілген. Бұл — салық салу аясы үшін де, қоғам үшін де айрықша маңызды құқықтық құбылыс.
Міндеттеме ұғымының ерекшелігі
Дәстүрлі құқықтық түсінік бойынша «міндеттеме» көбіне азаматтық-құқықтық (цивилистикалық) категория ретінде қарастырылып, әдетте келісімге келу және шарт жасасу нәтижесінде туындайды.
Ал салықтық міндеттеме — қазіргі қоғам қажеттілігіне сай тиімді салық жүйесін қалыптастыруға қызмет ететін, салықтық қатынастарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін қатаң айқындайтын және ұлттық табысты қайта бөлуге байланысты экономикалық мазмұны бар, сондай-ақ өктем билік сипаты басым құқықтық құрал.
Салық кодексіндегі анықтама және негізгі ережелер
Заң шығарушы салықтық міндеттеменің мәнін төмендегідей қағидалар арқылы айқындайды:
- 1) Тиісті салық заңдарына сәйкес салық төлеушінің мемлекет алдында туындайтын міндеттемесі салықтық міндеттеме болып танылады.
-
2) Салық төлеуші салықтық міндеттеме талаптарына сай:
- салық органында тіркеу есебіне тұруға;
- салық салу объектісі мен салық салуға байланысты объектіні айқындауға;
- салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеуге;
- салық есептілігін жасауға, белгіленген мерзімде тапсыруға;
- тиісті сомаларды бюджетке төлеуге міндетті.
- 3) Мемлекет салық органдары арқылы салық төлеушіден салықтық міндеттемелердің толық орындалуын талап етуге құқылы.
- 4) Міндеттеме орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған жағдайда мемлекет Салық кодексінде көзделген тәртіппен орындауды қамтамасыз ету тәсілдерін және мәжбүрлеп орындату шараларын қолдана алады.
Түсініктілік үшін екі түйін
- Салықтық міндеттеме — салық төлеушінің мемлекет алдындағы біржақты міндеті, түпкі нәтижесі — тиесілі салық төлемі сомасын мемлекет кірісіне аудару (енгізу, төлеу).
- Бұл міндеттеме мемлекеттің салық төлеушіден өзінің пайдасына тиісті соманы төлеуді талап ету құқығын да білдіреді.
Салықтық міндеттеменің экономикалық-құқықтық табиғаты
Салық төлеушінің салықты уақтылы әрі толық төлеуі — құқықтық мәдениет пен жауапкершіліктің көрсеткіші. Бұл, өз кезегінде, мемлекеттің талап ету құқығымен ұштасып, салықтық құқықтық қатынастардың негізгі материалдық мазмұнын құрайды.
Негізгі белгілері
- Тек мемлекеттің еркіне және өктем талабына сай туындайды.
- Әрдайым мерзімді сипатта болады.
- Мемлекеттік (жария) құқықтық сипатымен ерекшеленеді.
- Көбіне ақшалай нысанда көрініс табады.
- Мәні бойынша біржақты міндеттеме.
- Орындалуы мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етіледі.
- Белсенді іс-қимылдармен (аудару, төлеу) сипатталады.
- Салық құрамының элементтері дәл белгіленсе ғана тиісінше орындалады.
Объектісі, нысаны және құрамы
Объектісі
Міндетті тұлға — салық төлеушінің салық төлемі сомасын мемлекетке беру (тапсыру, аудару) кезіндегі іс-қимылдары.
Нысаны
Мемлекет (салық органдары) мен салық төлеушілер (заңды және жеке тұлғалар) арасындағы байланыстың сыртқы көрінісі.
Құрамы
- субъектісі;
- объектісі;
- мән-жайы (мазмұны).
Салық құрамының элементтері
Қазақстан Республикасының салық заңнамасында салықты есептеу, төлеу және оның төленуін талап ету үшін міндетті саналатын жетекші ережелер мен элементтер бар. Онсыз ешбір салықты толыққанды есептеу және өндіріп алу мүмкін емес.
Негізгі элементтер (іріктеме)
Салық базасы
Салық базасы — салық салу объектісі мен оған байланысты объектінің құны, физикалық жай-күйі немесе өзге сипаттамалары. Ол салық салу затын сандық тұрғыдан көрсетіп, бюджетке төленуге тиіс соманы айқындауға негіз болады.
Салық ставкасы
Салық ставкасы — салық базасының өлшем бірлігіне қатысты есептеу шамасы. Ол пайызбен немесе абсолютті сомамен белгіленеді. Салық жүктемесін бағалау үшін жеңілдіктерді ескере отырып есептелетін нақты ставка ұғымы да қолданылады.
Салық кезеңі
Салық кезеңі — белгілі бір салық түрі бойынша уақыт аралығы. Осы кезең аяқталғанда салық базасы айқындалып, төленуге тиіс сома есептеледі және декларация (есептілік) тапсыруға қажетті уақыт шектері белгіленеді.
Салықтық міндеттемені орындау: не істеу керек?
Салықтық міндеттемені орындау — әрбір субъектінің міндеттерін құрайтын іс-қимылдарды белгіленген тәртіппен дұрыс жүзеге асыру. Ол мемлекет күткен деңгейде, уақтылы және толық орындалуы тиіс.
Салық төлеушінің міндетті іс-әрекеттері
- салық органында тіркеу есебіне тұру;
- салық салу объектілері мен оларға байланысты объектілердің есебін жүргізу;
- салық базасы мен ставкаларды негізге алып, төленуге тиіс сомаларды есептеу;
- салық есептілігін жасау және белгіленген мерзімде тапсыру;
- есептелген салықтарды, міндетті төлемдерді, сондай-ақ құқық бұзушылық болған жағдайда айыппұл мен өсімпұлды төлеу.
Уақыты, орны, тәртібі және орындалды деп есептелу сәті
Орындау уақыты
Жекелеген салық бойынша объектіні айқындау, соманы есептеу және бюджетке төлеу үшін заңда белгіленген уақыт кезеңі немесе шекті мерзім. Бұл — қатаң айқындалған уақыт ауқымы.
Орындау орны
Әдетте, төлеу орны ретінде төлем құжаттары негізінде тиісті бюджетке аударымды жүзеге асыратын банк мекемелері танылады. Салық төлеуші төлем тапсырмасын банкке тапсырған күн — міндеттемені орындаған күн болып есептеледі.
Орындалды деп есептелетін жағдайлар
- Қолма-қолсыз төлемде: банк (немесе жекелеген операцияларды жүзеге асыратын ұйым) төлем тапсырмасын акцептеген күннен бастап.
- Қолма-қол төлемде: салық төлеуші соманы банкке немесе уәкілетті органға төлеген сәттен бастап.
- Салық агенті арқылы: төлем көзінен салық сомасы ұсталған күннен бастап.
- Есепке жатқызу арқылы: артық төленген соманы кезекті есеп айырысу кезінде есепке жатқызу жолымен.
Орындау тәсілдері: ерікті және мәжбүрлеп
Салықтық міндеттемені орындау тәсілдері заңмен қатаң реттеледі. Бұл бюджет кірістерінің уақтылы және толық түсуін ерікті түрде де, қажет болғанда мәжбүрлеу арқылы да қамтамасыз етуге бағытталған.
Ерікті орындау тәсілдері
- 1) декларация (оның ішінде оңайлатылған декларация) негізінде төлеу;
- 2) патент алу арқылы төлеу;
- 3) біржолғы талон негізінде төлеу;
- 4) салық төлемі сомасын бюджетке енгізу арқылы төлеу.
Мәжбүрлеп орындату тәсілдері
- табыс төлеу кезінде ұстап қалу;
- салық хабарламасы негізінде төлемді өндіріп алу;
- салық төлеуден жалтарған тұлғалардан берешек пен санкцияларды мәжбүрлеп өндіріп алу.
Салық хабарламасы: мазмұны және жіберілу мерзімдері
Салық органы салықтық міндеттемені орындау қажеттілігі туралы салық төлеушіге жіберетін жазбаша құжат салық хабарламасы деп аталады. Оның нысанын уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді.
Хабарламада көрсетілетін деректер
- салық төлеушінің аты-жөні немесе толық атауы;
- тіркеу нөмірі;
- салықтық міндеттеме сомасы;
- орындау жөніндегі талап;
- жіберілу негіздемесі;
- шағымдану (даулау) тәртібі.
Жіберілуінің негізгі жағдайлары (іріктеме)
- салық заңнамасын бұзушылықты жою туралы — анықталған күннен бастап 5 жұмыс күнінен кешіктірмей;
- камералдық бақылау нәтижелері бойынша бұзушылықтарды жою туралы — анықталған күннен бастап 2 жұмыс күнінен кешіктірмей;
- салықтық тексеру нәтижелері бойынша есептелген сомалар туралы — шешім қабылданған күннен бастап 5 жұмыс күнінен кешіктірмей;
- мәжбүрлеп өндіріп алу шараларын қолдану туралы — шаралар қолданылғанға дейін 5 жұмыс күнінен кешіктірмей;
- шағымды қарау нәтижелері туралы — шешім қабылданған күннен бастап 5 жұмыс күнінен кешіктірмей.
Салық берешегін өтеу кезектілігі
Жалпы тәсіл
- 1) салықтың бересі сомасы;
- 2) есептелген өсімпұл;
- 3) есептелген айыппұл.
Салық кодексіндегі арнайы кезектілік (33-бап)
- 1) есептелген өсімпұл;
- 2) есептелген айыппұл;
- 3) салықтың бересі сомасы.
Салық агенті арқылы орындалу: қысқа мысал
Мысалы, жеке тұлға Әсем ЖШС-де жұмыс істеп, еңбекақы алады. Жұмыс берушінің бухгалтериясы қызметкердің табысынан жеке табыс салығын ұстайды да, салық шегерімдерін ескере отырып жалақының қалған бөлігін төлейді. Бұл жағдайда Әсем ЖШС жеке тұлғаның салық міндеттемесін орындауға қатысып, ұсталған соманың дұрыс есептелуіне және уақтылы бюджетке аударылуына жауап береді, яғни салық агенті болып табылады.
Салық агенті орындайтын міндеттеме салық сомасы ұсталған күннен бастап орындалды деп есептеледі.
Хабарлама бойынша төлеу және мерзімді ұзарту
Бірқатар жағдайларда салық міндеттемесі салық органының жазбаша хабарламасы негізінде орындалады. Егер салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы хабарлама жіберілсе, міндеттеме хабарлама тапсырылған күннен кейінгі он жұмыс күні ішінде орындалуға тиіс.
Салық төлеушінің өтініші бойынша орындау мерзімі 60 жұмыс күніне дейін ұзартылуы мүмкін. Бұл кезде өсімпұл есептеліп, көрсетілген кезеңнің әрбір 15 жұмыс күні сайын тең үлеспен бюджетке төленеді.
Ерекше жағдайлар: тарату, қайта ұйымдастыру, мұрагерлік
Таратылатын заңды тұлға
Таратылатын заңды тұлға салық берешегін өтеуге міндетті; бұл ретте оның филиалдары мен құрылымдық бөлімшелерінің берешегі де өтеледі. Осы мақсатпен тарату декларациясы жасалып, міндеттеме заңды тұлғаның ақшасы және қажет болса мүлкін сатудан түскен қаражат есебінен өтеледі. Мүлік жеткіліксіз болған жағдайда берешектің қалған бөлігін құрылтайшылар (қатысушылар) өтейді.
Қайта ұйымдастырылған заңды тұлға
Қайта ұйымдастыру кезінде салық міндеттемесін орындау құқықтық мирасқорға (мирасқорларға) жүктеледі. Қайта ұйымдастыру міндеттеменің мерзімі мен сомасын өзгертудің негізі болып табылмайды; артық төленген сомалар мирасқорға қайтарылуға тиіс.
Қайтыс болған немесе хабар-ошарсыз кеткен жеке тұлға
Қайтыс болған тұлғаның салық берешегін мұрагер(лер) мұраға қалдырылған мүлік құны шегінде және мұраны алған күнгі үлесіне барабар өтейді. Мұрагер болмаса, берешек өтелді деп есептеледі.
Сот адамды хабар-ошарсыз кетті деп таныса, салық міндеттемесі шешім шығарылған күннен бастап тоқтатылады. Берешек оның мүлкін басқаруға уәкілеттік берілген тұлға арқылы өтеледі; мүлік жеткіліксіз болса, өтелмеген бөлігін салық органы есептен шығарады.
Талап қою мерзімі және құжаттарды сақтау
Салық міндеттемесі бойынша талап қою мерзімі — бес жыл. Яғни салық органы есептелген сомаларды салық кезеңі аяқталғаннан кейін бес жыл ішінде есептей алады немесе қайта қарай алады.
Осыған байланысты салық төлеуші декларацияны жасауға негіз болған құжаттарды салық кезеңі аяқталғаннан кейін бес жыл бойы сақтауға міндетті.
Артық төленген соманы есепке жатқызу немесе қайтару
Салық төлеуші бюджетке артық төленген соманы салық кезеңі аяқталғаннан кейін бес жыл ішінде есепке жатқызуды немесе қайтаруды талап етуге құқылы.
Артық төлемнің ықтимал бағыттары
- 1) басқа салық түрлері бойынша өсімпұлдар мен айыппұлдарды өтеу есебіне;
- 2) басқа салық түрлері бойынша берешекті өтеу есебіне;
- 3) осы және басқа салық түрлері бойынша алдағы төлемдер есебіне.
Ескерту: Берілген мәтін үзіндісі осы тұста аяқталады, сондықтан артық төлемге қатысты шарттың жалғасы толық келтірілмеген.