Азияның басты өзендерінің географиялық ерекшеліктері
Азияның ірі өзендері: ағыс, режим және шаруашылық маңызы
Азия аумағында әлемдік маңызы бар өзен жүйелері шоғырланған: олар таулардан бастау алып, жазықтарға тарайды, көлдер мен атыраулар түзеді, муссондық жауын-шашын мен мұздықтардың еруіне тәуелді режим қалыптастырады. Төменде Янцзы, Үнді мұхит алабының өзендері, Амудария, Амур және Қазақстан аумағындағы Ертіс алабы мен оған жақын өзендер туралы жүйеленген мәлімет берілген.
Янцзы: Қытайдың басты су артериясы
Негізгі көрсеткіштер
- Ұзындығы
- 5530 км
- Бассейн ауданы
- 1 726 мың км²
- Орташа су шығыны
- 22 000 м³/с
Бастау алуы және арнасының сипаты
Янцзы Тибет қыратының таулы аймақтарынан басталып, мұздықтардан шығатын көптеген салалардың қосылуынан қалыптасады. Жоғарғы ағысында ол Цзиньшацзян деп аталады. Таулардан шыққан соң өзен кең тектоникалық қазаншұңқырлар жүйесіне — Қызыл Бассейнге енеді, кейін Оңтүстік-Шығыс Қытайдың салыстырмалы аласа тауларын кесіп өтеді.
Көптеген жоталар мен массивтерді тіліп өтетін бөліктерінде табалдырықтар мен шоңғалдар қалыптасып, кеме қатынасын қиындатады. Ұлы Қытай жазығына шыққанда арна кей жерлерде көл тәрізді қолтықтар түзеп, бірнеше тарамға бөлінеді. Бас арна мен тармақтар каналдар арқылы байланысқан көлдер өзен ағысын реттеп отырады, алайда олардың өзі де негізгі арна деңгейіне тәуелді болғандықтан, ауқымы мен пішіні жиі өзгеріп тұрады.
Атырау, режим және толысу әсері
Шығыс Қытай теңізіне құяр тұста Янцзы шамамен 40 жыл ішінде 1 км-дей кеңейетін атырау түзеді. Өзен режимі «нағыз муссондық» түрге толық сәйкес келе бермейді: суы жыл бойы мол, жазда муссондық жаңбырмен күшейеді, ал бастау маңында қар мен мұздықтардың еруі есебінен толығады.
Төменгі ағысында (шамамен Уху қаласына дейін) су деңгейіне теңіз толысуы едәуір ықпал етеді: толысу әсерінен су деңгейі тәулігіне айтарлықтай көтеріліп, жылдық орташа тербеліс 6 м-ге дейін жетеді.
Шаруашылық маңызы
- Қытайдың ең ірі көлік магистралі: кеме қатынасы Қызыл Бассейн шегінде Ибинь қаласынан жоғарырақтан басталады.
- Мұхиттық кемелер төменгі ағыста Уханьға дейін көтеріле алады.
- 1957 жылы Ухань маңында теміржол және автомобиль қозғалысына арналған алғашқы көпір салынды.
- Суару жүйелерінде кеңінен пайдаланылады; төменгі ағыстағы көлдер өзен ағынын біршама тұрақтандырады.
Үнді мұхит алабы: таулық бастау, жазғы тасқын
Үнді мұхит алабының ірі өзендеріне Үнді, Ганг, Брахмапутра, Тигр және Евфрат жатады. Бұл өзендер таудан басталатындықтан, негізінен мұздық пен жаңбыр суымен қоректенеді. Жазғы жаңбырлы маусымда деңгейі күрт көтеріліп, сулары көбіне суармалы егіншілікке бағытталады.
Ганг: Үндістанның негізгі өзені
Ганг — Үндістандағы маңызы ең жоғары өзен және Азиядағы суы мол өзендердің бірі. Оның бассейні қуатты өзен жүйесінің қалыптасуына өте қолайлы: өзен Гималайдың жауын-шашыны мен қары мол биік тауларынан басталып, ылғалы мол кең ойпатқа шығады.
Ганг екі бастаудан — Бхагиратхи мен Аланандадан — шамамен 4500 м биіктіктен басталып, тар шатқалдар арқылы жазыққа шығады да, ағысы баяулайды. Гималайдан көптеген сулы салаларды, оның ішінде ең ірі саласы Джамнаны қосып алады; ал Декан үстіртінен келетін салалар салыстырмалы түрде аз.
Бенгал шығанағына құяр жерде Ганг Брахмапутрамен бірге ауқымы тез ұлғайып отыратын кең атырау түзеді. Екі өзеннің ортақ атырауының ауданы шамамен 80 мың км², ал оның басталуы теңізден 500 км-ге жуық қашықтықта байқалады. Атырау жазықтығында тармақтар арнасын жиі ауыстырып, бағытын өзгертіп отырады.
Брахмапутра: Цангподан Бенгал шығанағына дейін
Брахмапутра (жоғарғы ағысында Цангпо) Тибеттің оңтүстігінде шамамен 4700 м биіктіктен басталады. Жоғарғы ағысында өзен Гималайды бойлай, Тибет қыратының оңтүстік шетіндегі кең алқаппен ағады.
Гималайдың шығыс шетінде өзен оңтүстікке күрт бұрылып, тауларды жарып өткен тұста көптеген сарқырамалары бар тар, шоңғалды аңғар қалыптастырады. Ойпатқа шыққанда ағысы баяулап, тармақтарға бөлінеді және Гангпен ортақ атырау аймағында арнасын жиі өзгертіп отырады.
Қоректенуі негізінен мұздық-қар суы мен муссондық жаңбырға байланысты. Брахмапутра сулары суаруға кеңінен пайдаланылады, ал өзен сағасынан шамамен 1300 км қашықтыққа дейін кеме қатынасына жарамды.
Амудария: Орта Азиядағы суы мол өзен
Қысқаша анықтама
Амудария (тарихи атаулары: Оксус, араб деректерінде Жейхун) — Орта Азиядағы ең ірі әрі суы мол өзендердің бірі. Жоғары жағында Пяндж өзені ретінде ТМД мен Ауғанстан шекарасын бойлай ағады. Өзен Вахш пен Пяндж өзендерінің қосылуынан құралып, Арал теңізіне құяды.
Көрсеткіштер және алап құрылысы
Амудария алабы шартты түрде таулы және жазықтық бөліктерге бөлінеді. Су жиналатын алқаптың негізгі бөлігі тауда орналасқан; мұнда басты салалар ретінде Вахш пен Пянджтен бөлек Сурхаб, Кафирниган, Сурхандария өзендері құяды. Жазықтық бөлігінде өзен 1257 км бойы саласыз ағады.
Аңғар, лайлылық және деңгейдің жылдық өзгерісі
Пяндж бен Вахш қосылған жерден Елшік қысаңына дейін өзен ені 4–25 км болатын кең аңғармен ағады; беткейлері көлбеу, біртіндеп жазыққа ұласады. Елшік пен Түйемойын қысаңдарының аралығында аңғар тарылып (2–4 км), беткейлері тік жарлы сипат алады; бұл бөлікте өзен Қызылқұм мен Қарақұм арқылы өтеді. Түйемойыннан кейін аңғар қайтадан ондаған километрге дейін кеңейеді.
Арал теңізіне жақындағанда Амудария тармақтарға бөлініп, аса ірі атырау түзеді. Нүкіс маңында ежелгі атыраудан солға қарай Көнедарияның құрғақ арнасы ажырайды. Өзен суы өте лайлы: Амудария Аралға жыл сайын шамамен 270 млн т тұнба әкеледі.
Қоректенуі мен режимі
- Негізгі қоректенуі: таудағы қар мен мұздықтардың еруі.
- Жылдық ағынның 80%-ы Пяндж бен Вахш үлесіне тиеді.
- Деңгейі наурыздан көтеріле бастайды, ең жоғарысы шілдеде, ең төмені қаңтарда байқалады.
- Жыл ішіндегі ауытқу әдетте 2–3 м.
Пайдаланылуы және табиғи ерекшеліктері
- Суару мен булану әсерінен төменгі ағыста су шығыны күрт азаяды; Керкі маңында орташа шығын шамамен 2000 м³/с.
- Төменгі ағысында 2–2,5 ай мұз құрсайды.
- Жағалауда бұталы тоғай, қамыс қопалары, шалғын өседі; балық түрлері көп (сазан, жайын және т.б.).
- Суармалы егіншілік ауқымы шамамен 1260 мың га; Қарақұм және Амудария–Бұқар каналдарының шаруашылық мәні зор.
Арнасының тұрақсыздығы және Арал теңізі алабының тұйықтығы салдарынан өзеннің көліктік маңызы шектеулі, ал су энергетикалық әлеуеті толық пайдаланылмай отыр. Амудария бойында Термез, Керкі, Шаржоу, Үргеніш, Нүкіс қалалары орналасқан.
Амур: Қиыр Шығыстың маңызды су магистралі
Амур (моңғолша Хара-Мурен — «қара өзен», қытайша Хэйлунцзян — «қара айдаһар») — Шығыс Азиядағы ірі өзен. Ол Шилка мен Аргун өзендерінің қосылуынан құралып, Охота теңізіне құяды.
Аңғар құрылысы: үш бөлік
Аңғарының сипатына қарай Амур үшке бөлінеді: жоғарғы (бастауынан Благовещенскке дейін, шамамен 900 км), орта (Благовещенсктен Уссуридің сағасына дейін, шамамен 1000 км) және төменгі (Уссуриден құйылысына дейін, шамамен 950 км).
Жоғарғы бөлікте аңғар беткейлері биік, жартасты, арнасы тар (200–500 м). Орта ағысында Зея–Бурея жазығына шығып, Зея құйғаннан кейін суы күрт молаяды, арнасы 2 км-ге дейін кеңейеді; жағалары жайпақ, батпақты, аралдар жиі кездеседі. Кіші Хинганды кесіп өтетін тұста ғана тар каньон тәрізді аңғар құрап, ағысы жылдамдайды.
Қоректенуі, тасқын және мұз қату
- Негізінен жаңбыр суымен қоректенеді: жылдық ағынның 75–80%-ы жаңбыр үлесіне тиесілі.
- Еріген қар суы 15–20%, жер асты суы 5–8% шамасында.
- Жазда муссондық жаңбырға байланысты тасиды.
- Қарашадан сәуірге дейін қатып жатады; ендік бағытта ағатындықтан, мұздануы мен еруі көп жерде бір мезгілде жүреді.
Амурдың гидрографиялық торы өте күрделі: мыңдаған өзендер мен жүз мыңнан астам көлдерден тұратын су жүйесі қалыптасқан. Өзен кеме қатынасына қолайлы әрі Қиыр Шығыстың маңызды су магистралі саналады.
Қазақстандағы Ертіс алабы және байланысты өзендер
Ертіс: алып алап, кең ағыс
Ертіс өзені алабының ауданы шамамен 1600 мың км² — бұл дүние жүзіндегі ең ірі алаптардың бірі. Алаптың 97%-ы Қазақстан мен Батыс Сібір аумағында, 3%-ы Қытай Халық Республикасында орналасқан. Қазақстандағы Ертіс алабы оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып, солтүстігінде Обь алабымен, оңтүстігінде Балқаш–Алакөл жүйесімен және Сарыарқамен шектеседі.
Ертіс Моңғол Алтайынан басталып, Қытай аумағында Қара Ертіс деп аталады. Қазақстан шекарасында оған Алкөбек пен Қалжыр өзендері құяды, одан әрі шамамен 152 км ағып барып Зайсан көліне құяды (қазіргі кезде бұл өңірде Бұқтырма су электр станциясы салынған).
Су шығыны маусым бойынша қатты құбылады: суы мол кезеңде (көбіне көктемде) ағын бірнеше есеге артады, ал қыста едәуір төмендейді. Ертіс суы өндіріс, қала шаруашылығы және суармалы егіншілік үшін кеңінен пайдаланылады. Соның ішінде Ертіс–Қарағанды каналы арқылы орталық өңірлерді сумен қамтамасыз ету — маңызды инженерлік жоба; арна Теміртау су қоймасына дейін жеткізіліп, өндіріс пен тұрмыстық қажетке жұмыс істейді, болашақта Жезқазғанға дейін ұзарту көзделген.
Бұқтырма: Ертістің оң жақ саласы
Бұқтырма Оңтүстік Алтайдағы Ақайрық пен Қанас тауларындағы мұздықтардан басталады, оған Ақберел өзені құяды. Тауда арнасы тарлау болса, жазыққа шыққанда ені ұлғаяды.
Мамырда су шығыны 999 м³/с-қа дейін жетіп, су деңгейі шамамен 4 м көтеріледі. Ертіске құяр тұста бөгет салынып, су электр станциясы орнатылған.
Есіл мен Тобыл: жазықтық өзендері
Есіл Сарыарқадағы Ниаз тауы маңынан (400–500 м) басталып, Батыс Сібірге жеткенде Ертіске құяды. Қазақстан аумағында ұзындығы шамамен 1400 км. Оған Колутон, Терісаққан, Аққанбұрлық және Төменгібұрлық өзендері қосылады. Жазықтық өзені ретінде қоректенуі қар, жер асты суы және жауын-шашынға тәуелді, сондықтан суы жыл сайын құбылып отырады. Өзен бойында бірнеше су қоймасы бар.
Тобыл Оңтүстік Оралдың шығысынан басталып, Есілге сол жағынан қосылады. Ұзындығы 1678 км, Қазақстандағы бөлігі шамамен 800 км. Салалары: Сынтасты, Аят, Үй, Обаған. Су жиналатын алабы 394 600 км² (оның ішінде Қазақстан аумағында шамамен 130 мың км²), жылдық орташа су шығыны 31 м³/с. Тобыл бойында да су қоймалары орналасқан.
Қорытынды
Янцзының көлдер арқылы реттелетін төменгі ағысы, Ганг пен Брахмапутраның алып атырауы, Амударияның лайлылығы мен суармалы егіншілікке тәуелді төменгі ағысы, Амурдың муссондық тасқындары және Ертіс алабының кең аймақты қамтитын су ресурстары — бұлардың бәрі өзендердің табиғи режимі мен адам шаруашылығының тығыз байланысын айқын көрсетеді.