Қожа Ахмет Яссауи.
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары
Еліміздің сан ғасырлық тарихында ортағасырлық түркі мәдениеті айрықша орын алады. Сол дәуірде қалыптасқан рухани мұраны зерделеу — бүгінгі ұрпақ үшін де, гуманитарлық ғылымдар үшін де маңызды міндет. Ғасырлар қатпарында сақталған тәлім-тәрбиелік ойлар мен адамгершілік қағидалар қазіргі қоғамға да өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Ортағасырлық педагогикалық ойдың дамуында есімдері әлемге танылған данышпандардың қатарында Қожа Ахмет Яссауи мен Ахмет Жүгінеки ерекше аталады. Олардың мұрасы білім, имандылық, ізгілік пен мінез мәдениетін қалыптастыруға бағытталған құндылықтарымен бағалы.
Негізгі идеялар
- Адалдық пен шыншылдықты өмірлік ұстаным ету.
- Білім алудың жеке адамға да, қоғамға да пайдасын түсіндіру.
- Ізгілік, мейірім, сабыр және жауапкершілікті дәріптеу.
- Менмендік, сараңдық, надандық сияқты жағымсыз мінезді сынау.
Қожа Ахмет Яссауи (1094–1167): сопылық поэзия және тәлім-тәрбие
Қожа Ахмет Яссауи — Қазақстан мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнекті өкілі, ойшыл ақын-ағартушы. Ол көне Исфиджаб (Сайрам) қаласында дүниеге келген. Әкесі — Ибраһим ата, анасы — Қарашаш ана. Жазба деректерде Яссауидің әкесі өз заманының көзі ашық, сауатты адамы болғаны айтылады.
Жастайынан араб және парсы тілдерін меңгеріп, шығыс әдебиеті мен философиясын терең игерген. Он жеті жасынан бастап өлең жаза бастаған Яссауи өз дәуірі үшін аса маңызды қадам жасап, жырларын араб не парсы тілінде емес, ана тілі — түркі тілінде жазды. Оның шығармаларының өміршең құндылығы да осында.
Білім жолы және ұстаздары
Алғашқы білімді жергілікті ғұлама Арыстанбабтан алады. Кейін Бұхарада Жүсіп Хамадани шәкірті болып, ілімін тереңдетеді. Соңынан туған жеріне оралып, сопылық ілімін жалғастырып, Яссы (қазіргі Түркістан) қаласында «яссауишілік» діни ағымының негізін қалайды.
Қоғамдағы орны
Ел ішінде әділдігі, шешендігі және парасатымен танылған Яссауидің қанатты сөздері мен діни-ғибраттық өсиеттері халық арасына кең тарады. Оның хикметтері адамды рухани тазалыққа, жауапкершілікке, кішіпейілділікке үндейді.
«Диуани Хикмет»: адамгершілік пен білімге үндеген мұра
Яссауидің ең танымал шығармасы — «Диуани Хикмет» («Даналық кітабы»). Ол ислам дінінің қазақ даласында кең тарауына зор үлес қосып, ілімді халыққа түсінікті тілмен жеткізді. Яссауи жергілікті халықтардың бұрынғы нанымдарын жоққа шығармай, ислам құндылықтарымен үйлестіруге ұмтылды. Бұл еңбек Орта Азиядан бастап Еділ бойына дейінгі түркі тайпалары арасында кең тараған.
Насихатталған құндылықтар
- оқу, білім алу, ақыл-парасатқа жету;
- адалдық, шыншылдық, әділет;
- мейірім, шапағат, сабыр;
- достық пен махаббатты қастерлеу;
- тазалық пен тақуалық.
Сақтандырған мінездер
- менмендік, кеудемсоқтық;
- дүниеқоңыздық, өткінші байлыққа құмарлық;
- өтірік айту, арамдықпен мал жинау;
- кісі ақысын жеу, мейірімсіздік.
«Сөзімді айтам зейін қояр барша жанға,
Жан жылуын, жүрек отын аңсағанға.
Демеу болсын ғарып, пақыр, шаршағанға,
Кекірейген кердендерден қаштым міне.»
Тарихи сабақтастық және қазіргі мәні
Яссауи өз хикметтерінде ұстазы Арыстанбабты жиі еске алып, өткен даналардың сөзін қадірлеуге үндейді. «Құдайдың құлымын, Мұхаммедтің үмбетімін» деген ұстанымы арқылы ол қарапайымдық пен рухани жауапкершілікті алға қояды.
ЮНЕСКО мойындауы
1993 жыл ЮНЕСКО шешімімен «Қожа Ахмет Яссауи жылы» болып жарияланды. Түркияда (Ержиес университетінде) халықаралық симпозиум өткізілді.
Түркістандағы рухани орталық
Түркістан қаласында Қожа Ахмет Яссауи атындағы қазақ-түрік халықаралық университеті жұмыс істейді. Халық арасында Түркістанға барып, кесенесіне зиярат ету жөнінде де кең тараған тағылымды ұғымдар бар.
Ахмет Жүгінеки (XII ғ.): «Ақиқат сыйы» және дидактикалық тәрбие
Ахмет Жүгінеки — түркі әлемінің ортақ тұлғаларының бірі, XII ғасырда өмір сүрген ғұлама ойшыл, ағартушы. Ол қазіргі Түркістан қаласы маңындағы Жүгінек елді мекенінде дүниеге келгені айтылады. Ортағасырлық түркілік мәдениетте оның орны ерекше.
Кеңестік кезеңде атеистік дүниетаным үстем болып, діни-философиялық мұраларға біржақты көзқарас қалыптасты. Ал тәуелсіздік жылдарында демократиялық үдерістердің күшеюіне орай Қожа Ахмет Яссауи мен Ахмет Жүгінеки сияқты ойшылдардың еңбектеріндегі адамгершілік құндылықтар мен тәлімдік қағидалар қайта бағаланды.
«Ақиқат сыйы»: мазмұны мен ерекшелігі
Ахмет Жүгінекидің негізгі шығармасы — «Ақиқат сыйы». Бұл — діни-философиялық, дидактикалық сипаттағы рухани мұра. Кеңестік дәуірде еңбек 1985 жылы филолог-ғалымдар Ә. Құрышжанов пен Б. Сағындықовтың дайындауымен қазақ тілінде жарық көрді.
Дастан 504 өлең жолынан тұрып, нақыл сөздер мен мақал-мәтелдерге бай келеді. Онда білімнің пайдасы (әсіресе қарапайым халық үшін), тіл мәдениеті, қарапайымдылық, жомарттық, сыпайылық сияқты қасиеттер дәріптеліп, менмендік, надандық, сараңдық, дөрекілік сыналады.
Тәрбиелік ұстанымдар
- Адам бойындағы жағымды қасиеттерді тәрбиелеуге бағытталған нақты кеңестер береді.
- Қызмет пен дәреженің артқан сайын ұстамдылық қажет екенін ескертеді.
- Үлкенге құрмет, кішіге ізет қағидасын бекітеді.
Өсиет
«Бастық болсаң, жайсаң бол, кәріге де, жасқа да құрмет көрсет».
Нақыл сөздердегі білім философиясы
- «Білімсіз надан — құны жоқ бақыр».
- «Білімді мен білімсіз қашан тең болған?»
- «Сүйекке — май, адамға — білім керек».
- «Білімді адамның өзі өлсе де, аты өлмейді».
- «Дәрежең үлкейген сайын ұстамырақ бол».
Өлең жолдарындағы аманат және рухани байланыс
Жүгінеки өз еңбегінде кейінгі ұрпақпен рухани сабақтастықтың сақталуын, дұға арқылы байланыс үзілмейтінін өлең өрнегімен жеткізеді. Ол шығармасын түркі тілінде жазып, артында өнегелі сөз қалдыруды мұрат етеді.
«Ей, досым, жаздым кітап түркішілеп,
Мейлің сөк, мейлің қаласаң, ерекше елеп.
Артымда ат қалсын деп жаздым мұны,
Ғажайып таңсық сөзбен ерекшелеп.»
Қорытынды мәні
Ахмет Жүгінекидің жан-жақты ғылыми-тәлімдік мұрасы бүгін де жастарды имандылыққа, адамгершілікке тәрбиелеуде, сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда және рухани құндылықтарды насихаттауда айрықша маңызға ие. Ол түркі тілдес халықтардың ортақ тарихындағы ортақ тұлға ретінде мәдени-тәлімдік сабақтастықты бекіте түседі.