Қазіргі қазақ тілі морфологиясын оқытудың әдістемелік негіздері
3. Қазіргі қазақ тілі морфологиясын оқытудың әдістемелік негіздері
Жоғары мектептегі оқыту үдерісі — оқытушы мен студенттің ортақ мақсатқа бағытталған өзара әрекетіне құрылған күрделі педагогикалық жүйе. Дидактикалық тұрғыдан алғанда, бұл жүйе білім, білік, дағды және кәсіби құзыреттілікті қалыптастыруға бағытталған танымдық әрекеттер жиынтығын қамтиды.
Ғылыми негіздерді оқытудың әдістемелік жүйесі — білім беру ісіндегі мақсат айқындылығының, әдіс-тәсілдердің, оқу құралдары мен оқыту формаларының біртұтас жиынтығы. Қазіргі білім беру кеңістігі әдістемелік жүйені қайта құру қажеттігімен сипатталады. Яғни білім сапасын арттыру үшін ғылыми ақпаратты игертудің педагогикалық жүйесін технологиялық негізде құру өзекті.
Нормативтік негіз
Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында қазіргі кезеңдегі білім берудің негізгі мақсаты ретінде жан-жақты білімді, өмір сүруге икемді, іскер, өзіндік ой-толғамы бар, адамгершілігі жоғары, қабілетті тұлғаны қалыптастыру қажеттігі атап көрсетіледі. Сондай-ақ елдегі әлеуметтік-экономикалық құрылымның өзгеруі білім мазмұнына жаңалықтар енгізуді талап етеді.
Студент тұлғасына бағытталған оқыту
Мұндай мақсатқа жетудің тиімді жолы — оқу үдерісін оның басты тұлғасы саналатын студенттің жеке қасиеттерін дамытуға бағдарлау. Бұл бағыт студенттің өз бетімен білім алу көздерін таба білу қабілетін күшейтуге, кәсіби мамандығының қыр-сырын терең меңгеруіне, шығармашылық және танымдық белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан қарағанда, дәстүрлі түсіндірмелі-иллюстративті оқыту жүйесі көзделген нәтижеге толық жеткізе бермейді. Ол көбіне білімді репродуктивті, рецептивті деңгейде меңгертумен шектеледі: студент оқу үдерісінің субъектісі ретінде емес, объектісі ретінде қалып қоюы мүмкін; шығармашылық әлеуеті толық ашылмайды; білім, іскерлік, дағды нәтижелерін жүйелі тексеру мен өзін-өзі бақылаудың тетіктері жеткілікті іске аспайды.
Морфология курсының орны мен маңызы
Жоғары білім мазмұнын құрайтын қазіргі қазақ тілі пәнінің күрделі салаларының бірі — морфология. Қазіргі қазақ тілі морфологиясы — нысаны, пәні, зерттеу әдістері мен жүйесі айқындалған, филология факультетінде «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында оқитын студенттерге арналған ғылыми-арнаулы курс.
Болашақ қазақ тілі мамандарының кәсіби-әдістемелік даярлығын қалыптастыруда осы ғылыми курсты оқытудың маңызы зор: студент тіл заңдылықтарын теориялық тұрғыдан меңгеріп қана қоймай, оны оқыту әдістемесімен де қаруланады.
Курсты оқытудың негізгі міндеттері
- Ғылыми білім мазмұнын айқындау, оны жаңа теориялық жаңалықтармен және кейбір ғылыми бағыттармен толықтыру.
- Морфологиялық ұғымдарды белсенді оқыту жүйесінің мақсат-міндеттерін жаңа дидактикалық ұстанымдар негізінде нақтылау.
- Теориялық және практикалық білім, іскерлік, дағды, кәсіби біліктілік қалыптастыруға негіз болатын белсенді оқыту әдістері мен оқыту формаларын (лекция, семинар-зертханалық сабақ) ұйымдастырудың әдістемелік негіздерін белгілеу.
- Сапалы білім берудің ұтымды, оңтайлы жолдарын анықтау және тиімді педагогикалық технологияларды қолдану әдістемесін жасау (проблемалық-бағдарламалап оқыту, ақпараттық-мультимедиалық қолдау, педагогикалық ынтымақтастық, жекелей оқыту, саралау).
- Студенттердің морфология бойынша өздік жұмыстары мен ғылыми-зерттеу жұмыстарының мазмұнын айқындау.
- Бақылау, тексеру, бағалау үдерісін жаңаша құру және нәтижені айқындаудың өлшемдерін нақтылау.
Оқытудың тиімді әдіс-тәсілдерінің және оқу формаларының өзара бірлікте қолданылуы, пәнаралық әрі пәнішілік байланыстардың жүйелі іске асуы лекция мен семинар-зертханалық сабақтардың мазмұндық құндылығын арттырады. Бұл өз кезегінде болашақ маманның қоғам сұранысына сай кәсіби білім мен біліктілік алуына жағдай жасайды.
Маманды даярлау жүйесіне қойылатын талаптар
Қазақстандағы жоғары білімге негізделген қазақ тілі маманын даярлау жүйесі жан-жақты дамыған, шығармашылық ойлауы жоғары, өз бетімен білімін жетілдіре алатын және арнайы пәндер бойынша қажетті білім, іскерлік, дағдысы мен кәсіби біліктілігі қалыптасқан тұлға даярлауды көздейді. Осы мақсатқа сай әдістемелік жүйеге төмендегідей талаптар қойылады:
- Білім мазмұны ғылыми ұстанымдар негізінде құрылуы.
- Ғылыми-әдістемелік білім беруде оқу кешенінің дидактикалық заңдылықтарға сай жүйеленуі.
- Оқытудың жаңа әдістері арқылы білім сапасын арттыруды мақсат ету.
- Мектептің жаңа нормативтік құжаттары мен жаңа буын оқулықтары туралы білімінің болуы және олармен жұмысты ұйымдастыра алу қабілетін қалыптастыру.
- Теориялық білімді қоғамдағы жылдам өзгерістерге сай өздігінен толықтыру тәсілдерін меңгертуге бағыттау.
- Кәсіби, ғылыми-ізденушілік және шығармашылық жұмыстарды өз бетімен жүргізу дағдыларын қалыптастыру.
- Білім беруді демократияландыру, ізгілендіру және тұлғалық-бағдарлы оқыту қағидаларының әдістемелік жүйе жасауда жетекші негіз болуы.
Болашақ мұғалімнің кәсібіне сай теориялық және практикалық білімі терең әрі жан-жақты болуы жоғары оқу орнындағы оқыту жүйесінің заман талаптарына лайық құрылуына байланысты. Нақты айтқанда, бұл — білім мазмұнының сапасы мен оқыту үдерісінің құрамдас бөліктерінің өзара біртұтас байланыста іске асуының нәтижесі.
Морфология курсын оқыту мазмұны
Қазіргі қазақ тілінің бір саласы ретінде морфология курсын оқыту мазмұнында төмендегі мәселелер қамтылады:
Негізгі бағыттар
- Қазіргі қазақ тілі морфологиясының мақсаты мен міндеттері, зерттеу объектісі.
- Қазақ тілі морфологиясының зерттелу тарихы.
- Морфологиялық ұғымдарды оқыту әдістемесі.
- Оқыту барысында студенттердің теориялық ойлауы мен танымдық қабілетін дамыту.
Ұйымдастыру және зерттеу
- Лекция және семинар-зертханалық сабақтардың мазмұны, оларды ұйымдастыру мен өткізудің әдістемесі.
- Студенттің ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу әдістемесі.
3.1 Қазіргі қазақ тілі морфологиясын оқытуды ұйымдастыру формалары
Жоғары оқу орнында студентке білім беру лекция, семинар, зертханалық сабақтарда, сондай-ақ оқу және ғылыми-зерттеу жұмыстарын орындау барысында жүзеге асады. Бұл формалардың әрқайсысы теориялық білімді, іскерлік пен дағдыны, кәсіби біліктілікті қалыптастырудың жүйелі тетіктерін құрайды.
Лекция: ұғымы және ерекшелігі
Оқыту үдерісін ұйымдастырудың кең тараған түрлерінің бірі — лекция (лат. lectio — «оқу»). Лекция ақпараттың молдығымен, кәсіби-теориялық маңыздылығымен, жүйелілігімен және ғылымилығымен ерекшеленеді. Ол алдын ала жоспарланған тезис-жоспарға сүйеніп, логикалық бірізділікпен баяндалатын сөздік әдістің бір түрі ретінде қарастырылады.
Жоғары оқу орындарындағы оқыту формалары жүйесінде лекцияның орны ерекше: ол білім берудің, білімді жүйелеудің және толықтырудың тиімді жолы, теориялық білімнің негізгі қайнар көзі. Лекция студенттердің логикалық және теориялық ойлауын дамытып, оқу материалын өздігінен жүйелеуге, талдауға, жалпылауға үйретеді.
Лекцияның тақырыбы мен мазмұнына қарай оқыту үдерісінің басты компоненттері — мақсат, әдістер, құралдар және жұмыс түрлері айқындалады. Дегенмен дидактика ілімінде лекцияны құрылымына қарай топтастыру мәселесінде ортақ бірізді көзқарас толық қалыптаспағаны байқалады. Бұл лекцияның көпқырлы әрі күрделі форма екенін көрсетеді.