НЕКЕНІ БҰЗУ
Некені тоқтату: негіздері, тәртібі және құқықтық салдары
Некенің тоқтатылуы — ерлі-зайыптылардың жеке және мүліктік құқықтық қатынастарының тоқтатылуы. Неке заңда айқындалған белгілі бір оқиғалардың тууына байланысты немесе ерлі-зайыптылардың біреуінің не екеуінің бірдей қалауымен тоқтатылады.
Некені тоқтатудың негіздері
Некені тоқтатудың негіздерінің тізімі толық болып табылады. Некені тоқтататын оқиғаларға мыналар жатады:
- Ерінің (жұбайының) қайтыс болуы.
- Соттың ерлі-зайыптылардың біреуін өлді деп жариялауы.
- Некенің бұзылуы (ажырасу).
Қайтыс болу және өлді деп жариялау
Жұбайы қайтыс болған немесе ерлі-зайыптылардың біреуі өлді деп жарияланған жағдайда неке өздігінен тоқтатылады. Артында қалған адам жаңа некеге тұрғысы келсе, бұрынғы жұбайының қайтыс болғаны туралы АХАТ органдары берген куәлікті көрсетуі жеткілікті.
Азаматты (ерлі-зайыптылардың бірін) өлді деп жариялау туралы сот шешімі болжамға негізделеді: адамның өлгені туралы нақты дәлелдер болмауы мүмкін. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 31-бабына сәйкес, егер азамат тұрақты тұратын жерде үш жыл бойы ол туралы ешқандай мәлімет болмаса немесе ол өлім қаупі төнген жағдайда жоғалып кетсе (не оның өлімі алты ай ішінде жазатайым оқиғадан болды деп есептеуге негіз болатын мән-жайлар болса), мүдделі адамдардың арызы бойынша сот арқылы өлді деп жариялануы мүмкін.
Маңызды: Сот азаматты қайтыс болды деп жариялау туралы шешім шығарған сәттен бастап, онымен неке тоқтатылды деп есептеледі.
Кейде өлді деп жарияланған адамның шын мәнінде тірі екені анықталуы мүмкін. Мұндай жағдайда сот бұрынғы шешімді бұзады, бірақ тоқтатылған неке өздігінен қалпына келтірілмейді. Неке ерлі-зайыптылардың бірлескен өтініші бойынша АХАТ органдары арқылы қалпына келтірілуі мүмкін.
Егер қалпына келтіру туралы өтініш берілмесе, ерлі-зайыптылардың екеуі де тірі болғанына қарамастан, неке тоқтатылған болып қала береді. Ал екінші жұбай жаңа некеге тұрған жағдайда, бұрынғы неке қалпына келтірілмейді. Жаңа некенің тағдыры әртүрлі шешілуі мүмкін: ол сақталуы да, бұзылуы да ықтимал.
Некені бұзу (ажырасу): қайда және қалай жүзеге асады?
Ерлі-зайыптылардың көзі тірі кезінде неке тек ажырасу арқылы тоқтатылады. Ажырасу заңда белгіленген тәртіппен АХАТ органдарында немесе сот арқылы жүзеге асырылады.
АХАТ органдарында
Неке ерлі-зайыптылардың бірлескен өтініші бойынша, ал ерекше жағдайларда — жұбайлардың біреуінің өтініші бойынша бұзылады.
Сот тәртібімен
Неке ерлі-зайыптылардың бірлескен өтініші бойынша да, жұбайлардың біреуінің өтініші бойынша да бұзыла береді.
АХАТ арқылы ажырасудың негізгі шарттары
Некені АХАТ органдарында бұзу үшін әдетте төмендегі үш шарттың болуы қажет:
- ерлі-зайыптылардың некені бұзу туралы өзара келісімі;
- ортақ кәмелетке толмаған балаларының болмауы;
- бір-біріне қатысты мүліктік және өзге де талаптардың болмауы.
Мерзім: Ажырасуды тіркеу өтініш берілген күннен бастап бір ай өткен соң жүзеге асырылады. Бұл уақыт ерлі-зайыптылардың шешімді қайта саралауына беріледі. Бұл мерзім әдетте ұзартыла да, қысқартылмайды.
АХАТ органдары ажырасудың себептерін анықтауға және татуласу үшін арнайы мерзім беруге құқылы емес. Заң кейбір жағдайларда жұбайлардың біреуінің өтініші бойынша некені бұзудың жеңілдетілген тәртібін де көздейді.
Некені сот тәртібімен бұзу қашан қолданылады?
Сот тәртібі мынадай жағдайларда қолданылады:
- ерлі-зайыптылардың кәмелетке толмаған ортақ балалары бар болса;
- жұбайлардың біреуі ажырасуға келіспесе;
- жұбайлардың біреуі өтініш беруден бас тартып, некені бұзудан жалтарса немесе мемлекеттік тіркеуге келуден бас тартса;
- бір-біріне қатысты мүліктік талаптар болса.
Татуластыру: Мемлекет некелік одақтың тұрақты болуына мүдделі. Сондықтан сотқа ерлі-зайыптыларды татуластыру шараларын қолдану міндеті жүктеледі. Дегенмен татуластыру — мақсат емес, отбасыны сақтаудың амалы. Егер бұл балалардың немесе жұбайлардың мүдделеріне қайшы келсе, сот некені бұзады.
Егер сот неке түбегейлі бұзылмаған деген қорытындыға келсе, істі кейінге қалдырып, татуласу үшін үш айға дейін мерзім тағайындай алады. Нақты мерзім әр істің мән-жайына қарай белгіленеді. Татуластыру шаралары нәтиже бермей, жұбайлардың біреуі некені бұзуды табанды түрде талап етсе, ажырасу жүзеге асырылады.
Ортақ кәмелетке толмаған балалар болған жағдайда және жұбайлар баланың кіммен қалатыны туралы келісімге келмесе, бұл мәселені сот шешеді. Сот бір немесе бірнеше баланың ата-анасының біреуімен қалуын немесе (екі және одан көп бала болғанда) балалардың әрқайсысының әртүрлі ата-анамен қалуын да айқындай алады. Бұл ретте шешуші өлшем — балалардың мүддесі.
Шектеу: Заң балалардың мүддесін және болашақ ананың денсаулығын қорғау мақсатында мына қағиданы көздейді: «Әйелдің жүкті кезінде және нәрестенің бір жасқа толмаған кезінде әйелдің келісімінсіз некені бұзуға болмайды».
Ортақ мүлікті бөлу мәселесін кейде ерлі-зайыптылар өзара шешеді. Келісім болмаса, мүлікті бөлуді сот жүргізеді және әдетте тең бөледі. Егер некелік шартта бөлу тәртібі қарастырылған болса, сот мүлікті сол келісімге сәйкес бөледі.
Мерзім: Сот тәртібімен ажырасу, әдетте, некені бұзу туралы өтініш берілген күннен бастап бір ай өткеннен кейін жүзеге асырылады.
Некені тоқтатудың құқықтық салдары
Некені бұзу нәтижесінде ерлі-зайыптылардың некеде тұрған кездегі жеке және мүліктік қатынастары тоқтатылады. Мысалы: бірге тұру, ортақ бірлескен меншік режимі, өзара қамқорлық және асырау міндеттері.
Мүлікке қатысты
Некеде бірге жиған мүлік бөлінсе, әдетте ортақ бірлескен меншік режимі де тоқтайды. Бірақ мүлік бөлінбеген жағдайда ажырасудың өзі автоматты түрде ортақ бірлескен меншікті үлестік меншікке айналдырмайды.
Жеке-құқықтық
Некенің бұзылуымен бірге бұрынғы жұбайының өліміне байланысты мұрагерлік құқық, зиянды өтеу құқығы сияқты бірқатар құқықтар жойылады. Сонымен қатар ажырасу жаңадан некеге тұру құқығын туғызады.
Ажырасу ата-аналардың балаларына қатысты құқықтары мен міндеттерін тоқтатпайды: ата-аналық жауапкершілік сақталады.
Қорытынды: отбасы және неке туралы қысқаша түсінік
Отбасы — некеден, туыстықтан, бала асырап алудан немесе балаларды тәрбиелеуге алудың өзге де нысандарынан туындайтын, отбасылық қатынастарды нығайту мен дамытуға ықпал ететін, мүліктік және мүлікке қатысты емес жеке құқықтармен байланысқан адамдар тобы.
Отбасының заңдық белгілері
- адамдардың неке немесе туыстық негізде бірігуі;
- өзара имандылық және материалдық қолдау;
- бала туу және оларды тәрбиелеу;
- өзара жеке және мүліктік құқықтар мен міндеттердің болуы.
Туыстық және неке ұғымдары
Бір негізден немесе ортақ атадан тарайтын адамдар арасындағы қандастық байланыс туыстық деп түсіндіріледі. Туыстықтың екі тармағы бар: тікелей және жанама.
Неке — отбасын құру мақсатымен заңда белгіленген тәртіп бойынша тараптардың ерікті және толық келісімі негізінде жасалатын ер мен әйелдің тең құқықтық одағы. Қазақстанда тек мемлекеттік АХАТ органдарында тіркелген одақ қана неке деп танылады.
Неке қиюдың басты шарттары: болашақ ерлі-зайыптылардың өзара келісімі және неке жасының 18-ге толуы. Ерлі-зайыптылар арасындағы құқықтар мен міндеттер теңдік қағидаттарына негізделеді.
Тіркелмеген (азаматтық) қатынастардан туған балалар да тіркелген некеден туған балалар сияқты заңмен қорғалады. Алайда мұндай қатынастардың өзі, әдетте, тараптар үшін неке секілді толық құқықтық салдар туындатпайды. Мемлекет аналар мен балаларды қолдайды және отбасын қорғауға алады.