НАЙМАНТАЙҰЛЫ БАЙҒОЗЫ
Наймантайұлы Байғозы (1705–1803): елдік пен еркіндік жолындағы батыр
Наймантайұлы Байғозы (1705–1803) — қазақ халқының елдігі мен еркіндігін қорғау жолында жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерен ерлік көрсетіп, исі қазаққа даңқы жайылған батырлардың бірі.
Туған жері
Арқаның Ортау, Қызылтау аталған сілемді тауларының арасы.
Жерленген орны
Қарағанды облысы, Жаңаарқа мен Шет аудандарының шекарасына жақын Жаман Сарысу өзені бойы. Бейіті тұрған жер халық арасында «Батыр басы» деп аталады.
Руы
Орта жүздің ноқта ағасы саналатын Тарақты руы.
Тегі мен тәрбиесі
Шежіре дерегі бойынша Тарақтының 12 атасының бірі — Қыдыр. Одан Қаржау, одан Есенкелді, одан Сүтемген, одан Наймантай батыр, одан Байғозы батыр тарайды.
Байғозы батырдың анасы Шолпан — Кіші жүздің жеті руын билеген тархан Есет батырдың (1667–1749) туған қарындасы.
Тәуке ханның бас батырларының бірі болған Наймантай (сүйегі Ахмет Ясауи кесенесіндегі қорымда) ұлы Байғозыны жауынгерлікке өзі баулыған. Әкелі-балалы батырлардың даңқы жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінде қатар өрлеген.
Халық жырларындағы бейнесі
«Қолында қамшысы бар айбалтадай,
Батыл бол батыр болсаң Наймантайдай»
«Тарақты да Байғозы, бұ да асқан ер еді.
Ел шетіне жау тисе, мен барайын дер еді»
Жорық жолы мен шайқастар
Қазақ пен қалмақ жасақтарының арасындағы Бұланты, Қарасире, Талқы, Қозымаңырақ, Қалба, Терісаққан, Аңырақай, Хантау, Қызылтау, Ерейментау, Түркістан, Қарқаралы, Ыстықкөл шайқастарының бел ортасында болып, Байғозы батыр талай мәрте ерлігімен танылды.
Абылай хан тұсындағы орны
Қан майданда сан сыннан өткен Байғозы батыр Абылай ханның ту ұстаушы батырларының бірі болған.
Уәлиханов сипаттауы
Шоқан Уәлиханов Байғозы батырдың ерліктерін Жәнібек, Баян, Жанатай сияқты әйгілі батырлармен қатар қызықты баяндайды.
Замандастары және рухани ортасы
Байғозы батыр өз дәуірінде Болат, Әбілмәмбет, Әбілқайыр, Абылай сияқты хандардың алдын көрді; Төле, Қазыбек, Едіге, Бұхар сияқты би-жыраулардың ұлағатты сөзін тыңдады; Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Жанатай сияқты батырлардан тәлім алды. Сондай-ақ Керней, Жарылғап, Әлтеке Жидебай, Шанышқылы Бердіқожа, Шапырашты Наурызбай сияқты батырлармен үзеңгілес, төс қағыстырған дос болды.
Туыстық байланыстар және тарихи сабақтастық
Байғозы батырдың Баяу есімді жақын әпкесінен Қанжығалы Бөгенбай батыр туған. Батырдың Шәкі есімді немере қызынан әйгілі қобызшы Ықылас Дүкенұлы тарайды. Ал Байғозының өз кіндігінен туған Қойсана есімді қызы — Шұбыртпалы Ағыбай батырдың туған анасы.
Осындай деректер елдік тарихтың қызықты да маңызды беттерін толықтыра түседі.
Ұрпақ жалғастығы
Байғозы батырдың ұрпағы өсіп-өніп, бүгінгі күні Қарағанды, Ақмола, Жамбыл және Шымкент өңірлерінде көптеп кездеседі. Солардың бірі — батырдың алтыншы ұрпағы, белгілі жазушы, филология ғылымдарының докторы Ақселеу Сейдімбек.
Есте қалатын тұжырым
Байғозы батырдың өмірі — ерлік дәстүрі, шежірелік сабақтастық және ел қорғаған ұрпақ рухының айқын көрінісі.