Қазақ тіліндегі мезгіл пысықтауыштар

Бұл жазбада мезгіл пысықтауыштың анықтамасы мен ерекшелігі, жасалу жолдары мен тұлғалары, сондай-ақ мағыналық құрылымы мен сөйлемдегі қолданысы жүйелі түрде қарастырылады.

Жоспар

Мезгіл пысықтауыштың анықтамасы мен ерекшелігі
Мезгіл пысықтауыштың жасалу жолдары мен тұлғалары
Мезгіл пысықтауыштың мағыналық құрылымы мен қолданысы

1) Мезгіл пысықтауыштың анықтамасы мен ерекшелігі

Қазақ тіліндегі сөйлемнің тұрлаусыз мүшелерінің бірі — пысықтауыш. Пысықтауыштар мағынасына қарай бірнеше топқа бөлінеді:

Мекен пысықтауыш

қайда, қайдан, қалай қарай
Мезгіл пысықтауыш

қашан, қашаннан, қашанға дейін
Себеп пысықтауыш

неліктен, не себепті
Амал (сын-қимыл) пысықтауыш

қалай, қайтіп
Мақсат пысықтауыш

не үшін, қандай мақсатпен
Сан-мөлшер пысықтауыш

қанша рет, неше рет, нешінші рет, қаншама, қаншалық

Негізгі анықтама

Мезгіл пысықтауышқа берілетін анықтама әр оқулықта әртүрлі болғанымен, ортақ түйін бір: ол қимылдың (амал-әрекеттің) мезгілін білдіреді және қашан? қашаннан бері? қай кезде? қашанға дейін? сияқты сұрақтарға жауап береді. Мезгіл пысықтауыш көбіне мезгіл үстеулерінен, мезгіл мәнді сөздер мен тіркестерден, сондай-ақ кейін, соң, бұрын, шейін, таман, бойы, былай, сайын, әрі, бері, қарай тәрізді септеулік шылаулармен тіркесу арқылы жасалады (С. Исаев).

Мезгіл мәнінің көріну түрлері

Уақытқа қатысы: болашақ (ертең), осы шақ (бүгін), өткен шақ (кеше).
Басталу шегі: қашаннан бері?
Созылу, аяқталу шегі: қашанға дейін?
Дәл/болжалды: ертеңдері, 30-жылдары.
Қатысты/белгісіз: бір күндері.
Болымсыздық: ешқашан, кейде (мән үстеп, болымсыздық реңк беруі мүмкін).

2) Мезгіл пысықтауыштың жасалу жолдары мен тұлғалары

1. Мезгіл үстеулерінен жасалуы

Мезгіл үстеулері сөйлемде тікелей мезгіл пысықтауыш қызметін атқарады.

Мысалдар

Бай Жиреншенің бұрын атын естіп, бір көруге құмар болып жүр екен. (Ш.С.)
Мал жазғытұры бір жұма, күзге қарай бір жұма ащылайды екен. (Ш.С.)
Ертеде ол қыдырған саудагерлер қазақтан үш түйе алыпты. (Ш.С.)

2. Септік жалғаулы сөздер арқылы жасалуы

Барыс, шығыс, жатыс септіктеріндегі зат есімдер және заттанған басқа сөз таптары мезгіл пысықтауыш бола алады. Мұндай тұлғалар көбіне қашан? қашанға дейін? қашанға шейін? сұрақтарына жауап береді.

Мысалдар

Биылғы жарыста бұл команда белестер биігінен көрінді.
Кешегі әңгімеде ол ерекше мінез-құлқымен сезіктендірді.
Кеңшілікте еркін отырып сөйлесерміз.
Ол кеткеннен бері оралған жоқ.
Кешеден бері үйде жоқ.
Қараңғыда жолды әрең таптық.
Көргеннен таныды.
Барғасын келді.

3. Есімшенің жатыс септікте келуі

Есімше тұлғасы жатыс септікте келіп, мезгілді білдіріп, пысықтауыш қызметін атқарады.

Мысалдар

Кейін ауылға қайтарда тап осындай сөнбейтін шам алып қайтуға серт еттім.
Осы ренжумен айна қасынан кете алмай тұрғанда, ту сыртымнан бақташының бишігі сарт ете түскендей болды.
Келерінде Шегенді ерте кел.
Кетерде сен маған ескерт. (Ғ.М.)

4. Мезгілдік ұғымдағы зат есімдер арқылы

кез, уақыт, мезет, шақ, күн сияқты мезгіл мәнді зат есімдер атау не жатыс септігінде келіп, алдына анықтауыш алып, мезгіл пысықтауыш жасай алады.

Мысалдар

Сол кезде тұра келіп, біраз жер жүгіріп аласың.
Бір кезде екі гранатаны құшақтай көтеріп алып, Семен қарғып сыртқа шықты.
Мұндай уақыттарда кім өжет қимылдаса, сол күшті. (Ғ.М.)

5. Көмекші сөздермен тіркесуі

Атау, барыс, шығыс септіктегі сөздер есімшелермен тіркесіп, кейін, соң, дейін, бойы, бері, сайын сияқты көмекші сөздер арқылы мезгіл пысықтауыш жасайды.

Мысалдар

Күн бойы жол жүріп, шаршап келіп қатты ұйқыға кетіп қалыппын.
Менің олақтығымнан үш күннен кейін қолға түсіп қалдық.
Осы күнге дейін бағында жүретін қашанғы бала бола бересің?
Ол сен келген соң кетті. (Ғ.М.)

6. Үйірлі мезгіл пысықтауыш (көсемше арқылы)

Зат есім мен -а, -е, -й тұлғалы көсемше бастауыш-баяндауыштық қатынаста келіп, үйірлі мезгіл пысықтауыш жасайды.

Мысалдар

Базаршылар ел орынға отыра, қалаға кірді.
Әрі артынан айқай, әрі ит қабырлаған ат құйрықты көтеріп, елірген бойы оның ішіне қақпаның тұмсығы тірелгенше шапты.

7. -ғалы / -гелі тұлғалы көсемше

-ғалы, -гелі тұлғалы көсемше іс-әрекеттің басталу шегін білдіріп, мезгіл пысықтауыш жасайды.

Мысалдар

Мұнда келгелі тек осы жұмыспен ғана айналыстым.
Кеткелі хабарласқан жоқ.
Бұдан бұрынғы, айлар бойы созылған соғыс бейнеті ұмытылып, бүгін майданға жаңа кіргелі жатқандаймыз. (Ғ.М.)

3) Мезгіл пысықтауыштың мағыналық құрылымы мен қолданысы

1. Мезгілді нақты, дәл көрсету

Бұл түрі іс-әрекеттің өту мезгілін немесе уақыт мөлшерін дәл көрсетеді.

Мысалдар

Екі сағат уақыт берілсе, он километр жердегі шегенге барып қайтқым келіп отыр.
Үш айда бір ротадан тоғыз-ақ жауынгер қалдық.

2. Мезгілді болжалдап, шамамен айту

Кейде уақыт мөлшері нақты аталмай, шамамен беріледі. Мұнда -дай/-дей, көптік жалғауы, -ер жұрнағы және сан есімдер арқылы болжалдық мән үстелуі мүмкін.

Мысалдар

Біз екі араға жеті сағаттай жүріппіз.
Бұрын екі-үш күнде жүріп өте беретін бір өлкеден төрт жетідей уақытта өте алмағанына фашист қолбасшылары қатты күйінді.
Біз кешкі бестерде кездесуіміз керек.
Вася екеуіміз жаралыларды бөлімшеге әкетуге ертеңгі сегіздерде келдік.
Сендер межелеген жерге бірер сағаттан соң келіңдер. (Ғ.М.)

3. Жай сөйлемде баяндауышқа тікелей қатысты болуы

Жай сөйлем құрамындағы мезгіл пысықтауыш көбіне баяндауышқа тікелей қатысты болады: баяндауыштан мезгіл пысықтауышқа қашан? сұрағы қойылады. Бұл қатынас іс-әрекеттің өту кезеңін, яғни мезгілін айқындайды.

Өткен шаққа жуық қатынас

Майданға келгелі мен мұны бірінші рет көріп тұрмын. (Ғ.М.)

Модель:: М → Қ (келіп, содан кейін көру)

Осы шаққа жуық (қатарлас) қатынас

Мен бұл хабарды келе жатып естідім.

Модель:: М ∥ Қ (қатар жүретін процесс)

Келер шаққа жуық (алдын ала) қатынас

Мен бұл хабарды келерде естідім.

Модель:: Қ → М (қимыл мезгілден бұрын)

Мұндай айырмашылықтарды нақты түсіну мезгіл пысықтауыштың сөйлемдегі қызметін дәл тануға көмектеседі: кейде мезгіл қимылдан кейін, кейде қимылмен қатар, кейде қимылдан бұрын беріледі.

4. Белгісіз мезгіл мәні

Кейбір мезгіл пысықтауыштар іс-әрекеттің белгісіз, нақты емес мезгілде болғанын білдіреді. Бұл мән көбіне белгісіздік есімдіктерінің кез, уақыт, мезгіл, шақ сияқты сөздермен тіркесуі арқылы жасалады.

Мысалдар

Бір кезде бөрі алатын көкжалдай боласың.
Бір уақытта күтпеген жерден қатал сөздер айтылып тасталды.
Бір шақтарда адам балалықты аңсайды екен-ау.
Бір сәтте ол аяқ астынан жүгіре жөнелді. (Ғ.М.)

5. Болымсыздық мағына

Мезгіл пысықтауыш сөйлемде болымсыздық реңк тудыруы мүмкін. Әсіресе еш болымсыздық есімдігі қашан? сұраулы есімдігімен тіркесіп, ешқашан түрінде келіп, мезгілдің болымсыз мәнін білдіреді.

Мысалдар

Мылтық оқтағанда оның аузын ешқашан кісіге қаратпа, кісіге қарап ойнап оқтама.
Кейде киініп, таранып, бақшаға тартуға әзірленемін де, әлдене себеппен тоқтап қаламын.
Мен анамның айтқан ақылын ешқашан да ұмытпақ емеспін. (Ғ.М.)

Қорытынды

Мезгіл пысықтауыштың ерекшеліктерін, жасалу тәсілдері мен тұлғаларын және мағыналық қатынастарын талдай отырып, бұл грамматикалық-семантикалық категорияның қазақ тілінде орныққан жүйесі бар екенін, сөйлем құрауда өзіндік қызметі мен маңызды орны айқын екенін байқаймыз.