Уақыт пен кеңістіктің көркем шығармада көрінуі
Талдау-эссе
Көркем шығармадағы уақыт пен кеңістік: жанрға сай арақатынас және қазақ әдебиетінен мысалдар
Көркем мәтіндегі уақыт пен кеңістік — оқиғаның «қашан» және «қайда» өрбитінін ғана білдіретін сыртқы белгі емес, туындының мағынасы мен эмоциялық әсерін құрайтын ішкі құрылым. Уақыт оқиғаның ырғағын, тарихи аясын, кейіпкердің өзгерісін айқындаса, кеңістік сол өзгерістің табиғатын, әлеуметтік ортасын, рухани күйін бедерлейді. Бұл екеуінің бірлігі көбіне жанрдың талабына тәуелді: эпос кең тынысты кеңістік пен ұзақ уақытты қаласа, лирика бір сәттің ішкі тереңдігін ашуға ұмтылады, ал драма нақты орын мен қысқа уақытқа жинақталады.
Негізгі ұстаным
-
Уақыт — оқиға желісінің ұзақтығы, тарихи кезең, еске алу, болжам, бір сәттік күй сияқты қабаттар арқылы көрінеді.
-
Кеңістік — географиялық орта ғана емес, әлеуметтік кеңістік, тұрмыс-тіршілік өрісі, символдық мекен (дала, ауыл, шаһар, үй, жол) ретінде қызмет атқарады.
-
Жанр уақыт пен кеңістікті кеңейтіп немесе ықшамдап, мәтіннің композициясын және идеялық салмағын басқарады.
Эпикалық жанр: кең тыныс, ұзақ уақыт, ауқымды кеңістік
Эпос табиғаты бойынша оқиғаны бір адамның өмірімен шектемей, тұтас қауымның тағдырына ұластырады. Сондықтан эпикалық туындыларда уақыт көбіне тарихи дәуірмен өлшенеді, ал кеңістік кеңейтілген панорама түрінде беріледі: көш жолы, қоныс, жайлау-қыс қыстау, руаралық аралықтар, қала мен дала. Мұндай кеңістік қозғалысты талап етеді; қозғалыс өз кезегінде уақыттың созылыңқы әрі сатылы құрылымын жасайды.
Мысал
«Қобыланды батыр» (эпос)
Жырдағы кеңістік — батырлық сапардың кең өрісі: қоныс ауыстыру, жорық жолы, қарсылас елдің мекені. Уақыт та «жорық уақыты», «сапар уақыты» ретінде кезең-кезеңімен алмасып, оқиғаның қарқынын ұстап тұрады. Кеңістіктің ұлғаюы қаһармандық пафосты күшейтеді, ал уақыттың созылыңқылығы батырдың ерлік жолын толыққанды эпикалық биіктікке шығарады.
Мысал
М. Әуезов — «Абай жолы» (роман-эпопея)
Роман-эпопеяда уақыт бір ғана оқиғаның шеңберінде емес, тарихи-әлеуметтік өзгерістер аясында қозғалады. Кеңістік те көпқабатты: ауыл ішіндегі қатынастар, билік тартысы, оқудың, жолдың, қала мен дала өрісінің тоғысуы. Мұнда кеңістік Абайдың рухани қалыптасуымен қатар «кеңейіп», уақыт та оның өсу жолын сатылы түрде өлшейді.
Лирика: бір сәттің тереңдігі және ішкі кеңістік
Лирикалық жанрда уақыт көбіне нақты «кезең» емес, сезімнің бір мезеттегі күйі ретінде көрінеді. Кеңістік те сыртқы мекеннен гөрі ішкі әлемнің айнасына айналады: табиғат суреті көңіл күйді дәлдеп, психологизмді күшейтеді. Лирикада кеңістік «кішірейгенмен», мағыналық тереңдігі арта түседі; ал уақыт бір сәтке сыйса да, сол сәттің ішкі дірілі арқылы үлкен өмірлік тәжірибе сезіледі.
Мысал
Абайдың табиғат лирикасы («Жаз», «Қыс», «Күз»)
Маусымдық уақыт — сырттай қарағанда күнтізбелік өлшем. Алайда өлеңдерде мезгіл — тіршіліктің ырғағы, адамның көңіл күйі мен қоғам тынысының белгісі. Кеңістік ретінде дала, ауыл көріністері алынғанымен, ол ең алдымен адамның қабылдауына тәуелді поэтикалық әлемге айналады: табиғат — ішкі сезімнің өрнегі.
Драма: уақыттың сығымдалуы және сахналық кеңістік
Драмалық жанр әрекетті ықшамдауды талап етеді: оқиға көбіне қысқа уақытқа сыйып, шектеулі сахналық кеңістікте өтеді. Мұнда уақыттың әр минуты тартысты үдететін құралға айналады, ал кеңістік кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынасты айқындайтын «қысым аймағы» қызметін атқарады. Бір бөлме, бір үй, бір жиын — бірақ сол шектеулі кеңістіктің ішінде мінез ашылады, конфликт піседі.
Мысал
Ғ. Мүсірепов драматургиясы (жалпы сипат)
Драмалық мәтінде сахналық орын — оқиға өзегін жинақтайтын түйін. Кеңістік көп өзгермесе де, сол кеңістіктегі қозғалыс, диалог, үнсіздік арқылы уақыт «сығылып», конфликт күшейеді. Жанр табиғаты уақыт пен кеңістікті үнемдеп, әрекеттің шегіне дейін айқындалуын мақсат етеді.
Жанрлар салыстырмасы: уақыт пен кеңістіктің қызметі
| Жанр | Уақыт | Кеңістік | Негізгі әсер |
|---|---|---|---|
| Эпос | Ұзақ, дәуірлік, сатылы | Ауқымды, қозғалысқа толы | Тарихи панорама, тағдыр ауқымы |
| Лирика | Бір сәт, көңіл күй уақыты | Ішкі әлемге жақын, символдық | Психологиялық тереңдік, нәзік реңк |
| Драма | Сығымдалған, шұғыл | Шектеулі сахналық орта | Тартыс динамикасы, әрекет жинақтылығы |
Қорытынды
Уақыт пен кеңістік — көркем шығарманың қаңқасы ғана емес, оның идеялық жүйесін ұстап тұрған негізгі тетік. Эпоста олар кеңейіп, тарихи кеңістікті тірілтеді; лирикада бір сәттің ішіне әлем сыйып, ішкі кеңістік тереңдейді; драмада уақыт пен орын ықшамдалып, тартысқа қызмет етеді. Қазақ әдебиеті тәжірибесі көрсеткендей, жанрдың табиғаты уақыт пен кеңістіктің арақатынасын белгілеп қана қоймай, оқырманның қабылдау ырғағын да басқарады: біз мәтінді қалай «сезінеміз» — көбіне уақыт пен кеңістіктің қалай құрылғанына байланысты.