Топырақты өңдеудің мақсаты мен міндеті.
Егістік танаптарының топырағын сапалы өңдеу — егіншілік мәдениетін көтерудің негізгі шарттарының бірі. Дұрыс өңделген топырақ дақылдардың өсіп-дамуына қолайлы орта қалыптастырады: ылғал мол жиналып, ұзақ сақталады; қар мен жауын суы, сондай-ақ ауа топыраққа тез әрі біркелкі сіңеді.
Негізгі нәтиже
- Топырақ қабаттарында ылғал, ауа және қоректік заттар қоры көбейеді.
- Құнарлы, органикалық қалдықтарға бай төменгі қабат жоғарыға көтеріліп, қоректік орта жақсарады.
- Аэробты микроорганизмдердің белсенділігі артып, органикалық заттардың минералдануы күшейеді.
Топырақты өңдеудің мақсаты
Егілетін дақылға қолайлы жағдай туғызу үшін машиналар мен өндіргіш құралдар арқылы топыраққа механикалық әсер ету топырақты өңдеу деп аталады. Өңдеу барысында органикалық және минералдық тыңайтқыштар енгізіледі, көпжылдық шөптің түптері мен сабан қалдықтары топыраққа сіңіріледі. Сонымен қатар аңыздағы арамшөптер, зиянкестер және өсімдік ауруларының қоздырғыштары мен тұқымдары көміліп, тұншықтырылып жойылады.
Өңдеудің агрономиялық әсері
Топырақ өңдеу топырақтағы физикалық, химиялық және биологиялық процестердің қарқынды жүруіне ықпал етеді. Нәтижесінде мәдени өсімдіктер үшін қолайлы құрылым, ауа-су режимі және қоректену жағдайлары қалыптасады. Ылғалы мол аймақтарда артық ылғалды азайтуға, ал құрғақшылық аймақтарда ылғалды жинауға көмектеседі. Арамшөптермен күресте топырақты өңдеудің рөлі ерекше.
Топырақты өңдеудің міндеттері
- Арамшөптерді жою.
- Топыраққа органикалық және минералдық тыңайтқыштарды, қажет болған жағдайда улы химикаттарды енгізу.
- Дақылдарды зақымдайтын зиянкестер мен ауру қоздырғыштарын азайту/жою.
- Топырақтың су эрозиясына және дефляцияға (желмен ұшу) төзімділігін арттыру.
Топырақты өңдеу тәсілдері
Ауа райы мен топырақ жағдайына, агротехникалық талаптарға және орындалатын технологиялық процестерге қарай топырақты өңдеудің жетекші тәсілдері: жырту, терең қопсыту, сыдыра жырту, ұялау.
Мәдени (терең) жыртудың мәні
Мәдени жыртудың негізгі мәні — жырту қабатының беткі шаңды бөлігі төменге түсіріліп, үсті плуг корпусының көмегімен ұсақ түйіршікті қабатпен жабылады. Шым аударғыштың топыраққа ену тереңдігі, әдетте, 10–12 см. Бұл аударғыштардың жұмыс беті цилиндроид тәрізді болады.
Тегістеп жырту және плуг түрлері
Топырақты тегістеп жырту үшін оңға және солға аударатын жұмыс тетіктері бар клавишті айналымды және челнокты плугтар қолданылады. Аударып жырту загонның ортасынан, ал құлатып жырту загон шетінен басталады; мұндайда жон ортасында айырма борозда пайда болады. Тығыздығы жоғары шымды тың және тыңайған топырақтарды өңдеуде жұмыс беті жартылай винтті корпустар қолайлы.
Су эрозиясына ұшыраған топырақты өңдеу
Су эрозиясының басты себебі — жауын-шашын және көктемде еріген қар суларының еңіске қарай ағуы. Бұл құбылыс топырақтың ең құнарлы үстіңгі қабатын шайып, қоректік заттарды ағызып әкетеді де, ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтіреді. Соңғы жылдары Солтүстік аймақтарда қар суының топырақ бетімен ағып кетуінен эрозияның кері әсері айқынырақ байқала бастады.
Эрозияны төмендету және ылғалды сақтау шаралары
- Сүдігерді терең өңдеу және ПШ-5 құралымен топырақты саңылаулау.
- Сүдігерді тайыз өңдегеннен кейін ШН-4 құралымен топырақты саңылаулату.
- Жолақтап өңдеу — ең арзан әрі топырақты эрозиядан сақтаудың тиімді тәсілдерінің бірі.
Топырақты өңдеудегі технологиялық жұмыстар
Топырақты өңдеу — тұтас әрі жүйелі технологиялық процесс. Оның негізгі операциялары: қопсыту немесе майдалау, жыртылған қабатты аудару, араластыру, тілгілеу, тегістеу, тығыздау, арамшөп тамырларын қырқу, жалдар мен жүйектер жасау.
Тығыздау: қашан және не үшін қажет?
Тығыздау операциясы топырақтағы тоң кесектер мен артық борпылдақтықты жою үшін жүргізіледі. Ол тұқымның өніп шығуына қолайлы жағдай жасап, себілген тұқымның топырақпен жанасуын жақсартады. Сонымен қатар топырақтың жалпы және капиллярлы емес түтіктерінің санын азайтып, ылғал режимін реттеуге ықпал етеді.
Қай топырақта жиірек керек?
Механикалық құрамы ауыр, құрылымы жақсы топырақтарда тығыздау жиірек қажет, өйткені олар терең өңделгеннен кейін ұзақ уақыт борпылдақ күйде қалуға бейім.
Ылғал булануын қалай азайтуға болады?
Топырақты катокпен тегістегеннен кейін жеңіл тісті тырмалармен беткі қабатты аздап қопсыту булануды төмендетуге көмектеседі.
Сондай-ақ тығыздау өңделетін қабат тұқым себер алдында шамадан тыс қопсытылған жағдайда маңызды: кейін топырақ шөккен кезде өсімдіктің тамыр жүйесіне зақым келу қаупін азайтады.