Табиғи бірлестік

Жер бетіндегі қалың мұз біртіндеп еріп, солтүстікке қарай шегінді. Суыққа бейімделген ақ аю, бұғы секілді жануарлар да солтүстікке қоныс аударды. Мұз басқан кеңістіктердің орнын орман басты: онда сан алуан аң-құс мекендеп, қарақат, бүлдірген, долана сияқты өсімдіктер өсті.

Табиғаттағы өзгерістер адамдардың өміріне де әсер етті: жылы аймақтарда тіршілік ету қолайлы болғандықтан, адамдар Азия мен Еуропа құрлықтарына кеңінен қоныстана бастады. Американың байырғы тұрғындары — үндістер. Қазақ ғалымы Әділ Ахметов үндістер мен қазақтардың сыртқы келбеті ғана емес, тілдік ұқсастықтары да бар екенін атап өткен. Кейінірек адамдар Жапонияға да қоныстанды.

Адамдар саны көбейген сайын, олар ұжым болып өмір сүріп, табиғаттың қаталдығына бірлесіп қарсы тұрды: аң аулады, азықты бірге тауып, бірге тұтынды. Қорек бірден таусылып кетпес үшін, оның бір бөлігін сақтап қою дағдысы қалыптасты.

Бір үңгірде немесе бір баспанада ұзақ тұру адамдарды бір-біріне жақындатты: олар қамқорлық жасап, көмектесті, өзара кеңесіп отырды. Үлкендер жастарға ақыл-кеңес беріп, аң аулау тәсілдерін үйретті. Балалар да үлкендермен бірге аң аулауға, жеміс теруге барып, қарапайым істермен жәрдемдесті.

Отбасы ішіндегі міндеттер де айқындала түсті: аналар тамақ пісіріп, азық-түлікті сақтап, тұрмыстық шаруаларды ұйымдастырды; ыдыс-аяқты тазалап ұстап, кейбірін өз қолымен жасады, киім тікті. Ер адамдар да ортақ тәртіпке бағынып, қауымның үйлесімді өміріне үлес қосты.

Б.з.б. IV–III мыңжылдықтар аралығында адамдар металды пайдалануды үйренді. Ең алдымен мыс қолданылды. Энеолит сөзі қазақша мыстытас дәуірін білдіреді: бұл кезеңде адамдар мыс құралдарын да, тас құралдарын да қатар пайдаланған. Тасты толық ығыстырған негізгі металл — кейінірек пайда болған темір.

Қазақстан аумағындағы мыстытас дәуірінің ең белгілі ескерткіштерінің бірі — Ботай мәдениеті. Ол Көкшетау өңіріндегі Ботай қонысының маңында, Солтүстік Қазақстандағы кең алқаптарда зерттелген. Қоныстың аумағы шамамен 15 гектар, ал археологиялық қазбалар барысында 158 тұрғын үйдің орны анықталған. Бұл ескерткіш 1981 жылдан бастап қазылып келеді.

Қазба деректерінде жылқымен қатар түйе, ит, қабан, зубр секілді жануарлардың сүйектері де ұшырасады. Б.з.б. IV–III мыңжылдықтарда жылқы Карпат тауларынан Солтүстік Қазақстанға дейін таралғаны жөнінде мәлімет айтылады.

Мыстытас дәуірінің ескерткіштері Маңғыстаудан және Бозашы түбегінен де табылған. Бұл өңірлерден ұсақ сынықтар, қашау, қырғыш, пышақ, бұрғы сияқты құралдар анықталған. Сондай-ақ теңіз жәндіктерінің қабықтарынан жасалған моншақтар кездескен.

Жануарлар мен өсімдіктер табиғатта бір-бірімен тығыз байланыста тіршілік етеді. Мысалы, орманды алайық: өсімдіктер оттегін бөліп шығарады, ал көптеген жәндіктер мен жануарлар ағаштардың бұтағымен, қабығымен, дәнімен қоректенеді. Өз кезегінде қоян сияқты жануарларды жыртқыштар азық етеді.

Әрбір табиғи бірлестік табиғи даму барысында мыңдаған жылдар бойы қалыптасады. Өсімдіктер мен жануарлар бірігіп, біртұтас жүйе құрайды. Мәселен, бұлан мен қоян шамадан тыс көбейіп кетсе, өсімдіктердің өсуіне кері әсер етеді. Ал егер ара ұясы бұзылса, гүлдер тозаңданбай, өсіп-өнуі төмендеуі мүмкін.

Сондықтан табиғи бірлестіктердің байланысын түсіну — табиғатты қорғаудың және қоршаған ортаға жауапкершілікпен қараудың негізі.