Қазақша рефераттар

Экономикалық өсудің типтері, тиімділігі мен сапасы

Кіріспе

Батыс елдерінде қалыптасқан экономикалық жүйе аясында экономикалық өсу мәселесі нақты әрі жетекші мақсаттардың бірі болып саналады. Экономикалық өсу ұлғаймалы ұдайы өндіріспен түсіндіріледі: бұл — өндіріс көлемінің жыл сайын сандық және сапалық тұрғыдан артуы.

Экономикалық өсу деп өндіргіш күштердің ұзақ мерзімді дамуымен байланысты өндірістің нақты көлемінің ұзақ мерзімдегі өзгерісін айтады. Кең тараған тәсіл бойынша ол ЖҰӨ-нің (немесе ЖІӨ-нің) нақты көлемінің өсу қарқынымен немесе осы көрсеткіштің жан басына шаққандағы өсімімен өлшенеді.

Негізгі қайшылық және оны шешу жолдары

Экономикалық өсудің мәні — экономиканың негізгі қайшылығын жаңа деңгейде шешу: өндірістік ресурстардың шектеулілігі мен қоғамдық қажеттіліктердің шексіздігі арасындағы қайшылық.

  • Біріншіден, өндірістік мүмкіндіктерді ұлғайту арқылы.
  • Екіншіден, қолда бар мүмкіндіктерді тиімді пайдалану және қоғамдық қажеттіліктердің дамуын ынталандыру арқылы.

Алайда үдеріс мұнымен тоқтамайды: дамудың әрбір жаңа кезеңінде өндірістік мүмкіндіктер кеңейгенімен, қоғамдық қажеттіліктер толық көлемде бірден қамтамасыз етіле бермейді. Қажеттіліктер көбіне нарықта (отандық өндіріс немесе импорт арқылы) тиісті өнімдер игерілгеннен кейін қалыптасады. Соған қарамастан, қоғамдық қажеттіліктер өндірістік ресурстарға қарағанда бастапқы және жетекші рөл атқарады: пайда болған қажеттілік біртіндеп жаппай сипат алып, өндірістің үздіксіз дамуын талап етеді.

Экономикалық өсудің типтері, тиімділігі мен сапасы

Экстенсивтік өсу

Экстенсивтік типте материалдық игіліктер мен қызметтер көлемі өсудің тікелей факторларын сан жағынан көбейту арқылы ұлғаяды: жұмыскерлер санын арттыру, еңбек құралдарын, жерді, шикізатты, отын-энергетикалық ресурстарды және басқа да ресурстарды көбірек қолдану.

Бұл жағдайда өндірістің нақты көлемінің өсу қарқыны мен оны қамтамасыз етуге жұмсалған жиынтық шығындардың өсу қарқыны арасындағы пропорциялар, әдетте, салыстырмалы түрде тұрақты болады.

Интенсивтік өсу

Интенсивтік типте өндіріс көлемінің кеңеюі өсудің тікелей факторларының сапасын жақсарту арқылы жүзеге асады: прогрессивті технологияларды енгізу, біліктілігі жоғары және еңбек өнімділігі жоғары жұмыс күшін пайдалану, өндіріс үдерістерін жаңғырту және т.б.

Нәтижесінде өндірістің нақты көлемінің өсу қарқыны жиынтық шығындардың өзгеру қарқынынан жоғары болады.

Тиімділік: өсудің экономикалық нәтижелілігі

Экономикалық өсудің тиімділігі көпсалалы өндірістің жалпы тиімділігін арттыратын өзгерістер жиынтығымен анықталады. Тиімділік төмендегі бағыттар арқылы күшейеді:

  • Сапа мен бәсекеге қабілеттілік: тауарлар мен қызметтердің сапасын көтеру, ішкі және әлемдік нарықтағы бәсекелестігін арттыру.
  • Инновация: жаңа тауарлар өндірісін игеру және бұрын қанағаттандырылмаған қажеттіліктерді өтеу.
  • Мамандану және кооперация: халықаралық еңбек бөлінісіндегі аумақтық артықшылықтарды ескере отырып өндірісті жетілдіру.
  • Басқару және ынталандыру: басқару сапасын арттыру, еңбекті мотивациялау арқылы X-тиімсіздікті азайту.
  • Ресурстарды бөлу: өндірістік ресурстардың салалар мен өңірлер бойынша аллокациясын жақсарту.
  • Технологиялық жаңару: жаңа технологияларды әзірлеу және енгізу.

Сапа: әлеуметтік бағдар және адам капиталы

Экономикалық өсудің сапасы көбіне оның әлеуметтік бағытталуының күшеюімен өлшенеді. Сапаны айқындайтын негізгі құрамдастар:

  • халықтың материалдық әл-ауқатының артуы;
  • адамның үйлесімді дамуына негіз болатын бос уақыттың көбеюі;
  • әлеуметтік инфрақұрылымның (білім, денсаулық сақтау, мәдениет) даму деңгейінің жоғарылауы;
  • адам капиталына инвестицияның өсуі;
  • еңбек пен өмір жағдайларының қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
  • жұмыссыздарды және еңбекке қабілетсіз азаматтарды әлеуметтік қорғау;
  • еңбек ұсынысы артқан жағдайда толық жұмыспен қамтуды қолдау.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Әкімбеков С. Ә., Баймухамбетова А. С., Жанайдаров У. А. Экономикалық теория. Оқу құралы. — Астана, 2002.
  2. Мамыров Н. К., Тілеужанова М. Макроэкономика. — Алматы, 2004.
  3. Осипова Г. М. Экономикалық теория негіздері. — Алматы, 2002.
  4. Шеденов Ө. К. Жалпы экономикалық теория. — Ақтөбе, 2004.
  5. Назарбаев Н. Ә. Жаңа кезең — жаңа экономика. Егеменді Қазақстан.
  6. Назарбаев Н. Ә. Азия асқарлары. Қазақстан жолы. Егеменді Қазақстан.
  7. Ғабит Ж. Х. Экономикалық теория. — Астана, 2006.