ӘУЛИЕ–АТА МЕН ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОҚУ–АҒАРТУ ІСІНІҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Араға жарты ғасыр салып, жоғымызды түгендеп, тарихымызды қайта бағамдауға мүмкіндік туды. «Бүгініңді білмесең — болашақтан үміт үз; бүгінімді білсем десең — өткеніңе үңіл» деген қағиданы басшылыққа алсақ, бүгін жаңалық деп жүрген талай дүниенің түп төркіні ХХ ғасырдың басындағы игі бастамаларға барып тірелетінін байқаймыз.

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамының болашағы үшін аянбай еңбек еткен тұлғалар тарихта айрықша орын алады. Осы еңбекте Әулие-Ата уезінде салынған және іргесі қаланған алғашқы мектептер туралы деректерді жүйелеу, оларды жарыққа шығару және кейінгі ұрпаққа жеткізу мақсаты көзделеді.

ХІХ ғасырдың ортасына дейін қазақ жерінде негізінен мұсылман мектептері мен медреселер жұмыс істеді. Онда балалар арабша оқып, ислам қағидаларын меңгерді, діни қызметкерлер даярланды.

ХІХ ғасырдың 60-жылдарында Ресей құрамына түпкілікті қосылғаннан кейін қазақ даласында жаңа үлгідегі мектептер ашыла бастады. Қазақ зиялыларының алдыңғы қатарлы өкілдері — Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбайұлы — орыс мәдениетін таныту, жаңа мектептер ашу және білімді кеңінен тарату ісіне күш салды.

1930 жылы жалпыға бірдей бастауыш білім беру, ал 1931 жылы қалалық жерлерде, жұмысшы кенттерінде және іріленген кеңшарларда жеті жылдық білім беру міндеті енгізілді. 1939 жылғы санақ бойынша 9 бен 49 жас аралығындағы тұрғындардың сауаттылығы 83,6%-ға жетті (ерлер — 90%, әйелдер — 75%).

1951–1952 оқу жылында жалпыға бірдей жеті жылдық білім беру негізінен жүзеге асырылды. 1959 жылдан бастап сегіз жылдық білім беру міндеті енгізілді. Орта мектептер саны артты, жұмысшы жастар мектептері көбейді, көптеген оқу орындарының жанынан интернаттар ашылды. Жергілікті ұлт қыздарын міндетті оқуға тарту мен толық білім алуына жағдай жасауға айрықша көңіл бөлінді.

Октябрь революциясына дейін Қазақстанда мектепке дейінгі мекемелер болмады. 1920 жылы алғашқы 20 балабақша ұйымдастырылып, онда 610 бала тәрбиеленді.

Жамбыл облысындағы білім беру ісі бүкіл Қазақстандағы халық ағарту жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде дамыды. Төңкеріске дейін өңірде мұсылман балаларын оқытқан 21 мектеп болды.

Алғашқы мектептердің ашылуына Керімбай Бұралқыұлы, Дербіс Қалабаев сияқты болыстар, сондай-ақ Әзімхан Кенесарин, Сыдық Абланов, Қарабай Әділбеков секілді оқыған азаматтар үлес қосты.

1999 жылы Жамбыл облысындағы білім беру ісін қаржыландыруға 3 млрд теңге жұмсалса, 2002 жылы бұл мақсатқа 5 млрд теңге бөлінді. 1999–2002 жылдары облыста әртүрлі деңгейдегі 40 жаңа мектеп ашылды.

Соңғы жылдары мемлекеттік және жекеменшік білім беру мекемелерімен қатар, мамандандырылған оқу орындарын ашу үрдісі күшейді. 2001 жылы Тараз қаласында ерекше қабілетті балалардың сапалы білім алуына жағдай жасау мақсатында «Дарын» мектебі ашылды. Оқушылар облыстың барлық аудандары мен қалаларынан іріктеліп қабылданып, республикалық олимпиадалар мен ғылыми жобаларда нәтижелі жетістіктер көрсетіп келеді.

2003–2004 оқу жылында облыста 219 мың бала оқитын 458 мектеп жұмыс істеді. Оның ішінде 298 мектеп қазақ тілінде, 25 мектеп орыс тілінде, 2 мектеп өзбек тілінде білім берді. Қазақ және ағылшын тілдері, физика-математика, химия-биология, тарих пәндерін тереңдетіп оқытатын 15 гимназия мен 6 лицей қызмет атқарды.

1929 жылдан бастап Әулие-Атада бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлаған Абай атындағы педагогикалық училище (қазіргі гуманитарлық колледж) өңірдің мәдени-рухани келбетін қалыптастыруға елеулі үлес қосты. Училищенің алғашқы түлектерінің қатарында болашақ академик Төлеген Тәжібаев болды.

Жамбыл дәрігерлік колледжі 1936 жылы 12 ақпанда Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысы бойынша екі жылдық «мейіркештер мектебі» ретінде ашылды. 1936–1945 жылдары осы атаумен жұмыс істеп, мыңдаған орта буын медицина мамандарын даярлауға негіз қалады. Колледждің алғашқы директоры — қалалық емхананың бас дәрігері Иван Нилович Промонтов.

1930 жылы ашылған зоотехникалық-мал дәрігерлік техникум ауыл шаруашылығы саласына қажет мамандарды көптеп дайындады. Техникумның алғашқы түлектерінің бірі — кейін әлемге танылған қаламгер Шыңғыс Айтматов.

1933 жылы Әулие-Атада Қазақстан бойынша бірегей оқу орны — есеп-статистика техникумы ашылды. 1936 жылы бұрынғы медбикелер курсының негізінде ұйымдастырылған медицина училищесі де бүгінге дейін қызметін жалғастырып, ондаған мың фельдшер, акушер және мейірбике даярлады.

1955 жылы Жамбылда республикадағы жалғыз мәдени-ағарту училищесі ашылып, мәдениет саласының кадрларын даярлай бастады. Сол жылы Жамбыл суперфосфат зауыты жанынан кешкі техникум ашылып, кейін химия-механика техникумы болып қайта құрылды (қазіргі Политехникалық колледж).

1957 жылы Аңырақайда (Қордай ауданы) құрылған орман шаруашылығын механикаландыру училищесі 1964 жылы Ырғайты кеңшар техникумы атанды. 1960 жылы Жамбылда Алматы теміржол техникумының филиалы ашылып, 1964 жылы Қаратау қаласында құрылыс техникумы ұйымдастырылды.

1958 жылы Жамбылда Шымкент химия-технологиялық институтының филиалы ашылып, ол 1963 жылы Жеңіл және тамақ өнеркәсібінің технологиялық институтына айналды (Алматыда және Семейде филиалдары болды). 1962 жылы Жамбылда ірі оқу және ғылыми орталық ретінде гидромелиоративтік-құрылыс институты ашылды: алғашқы жылы 550 студент оқыса, 1965 жылы студент саны 2700-ге жетті.

Алматыдағы Қазақ политехникалық институтының Қаратау қаласында әуелі жалпытехникалық факультеті (1964), кейін толыққанды филиалы ашылды. 1967 жылы педагогикалық институт, 1977 жылы химия өнеркәсібі мамандарын даярлайтын Қазақ химия институтының жалпытехникалық факультеті құрылды.

1981 жылы Жамбыл қаласында 10 мың адамға шаққанда 611 студенттен келді. Бұл көрсеткіш Қазақстан бойынша орташа деңгейден (155 студент) және сол кезеңдегі Кеңес Одағы орташа көрсеткішінен (192 студент) едәуір жоғары болды.

1996 жылы педагогикалық институт негізінде Жамбыл университеті құрылды. 1999 жылы қаладағы жоғары оқу орындары біріктіріліп, орта ғасырлардың атақты ғұламасы Мұхаммед Хайдар Дулати есімі берілген Тараз мемлекеттік университеті ұйымдастырылды. Университет Оңтүстік Қазақстандағы ірі білім мен ғылым орталықтарының біріне айналды.

Тарихы терең Тараз өңіріндегі оқу-ағарту ісі талай ұрпақтың көзін ашып, қоғамның дамуына қызмет етті. Бұл тақырыпты зерттеу барысында бұрын беймәлім болған деректерге жолығып, өңірлік білім тарихының сан қырлы екеніне тағы бір көз жеткізуге болады.