Сақтандыру құқығының негізгі түсініктері
Сақтандыру құқығы — арнайы түсіндіруді қажет ететін терминдер кең қолданылатын құқық салаларының бірі. Терминдерге түсіндірме беру нормаларды талқылау кезінде оларды әртүрлі түсіну қаупін төмендетеді. Сонымен бірге ұғымдарды нақты айқындау — қазіргі құқықта кең тараған тәсіл: ол нормативтік актілерді заң техникасы тұрғысынан жүйелеуге көмектеседі және мазмұнды артық қайталаудан сақтайды.
Сақтандыру құқығының негізгі ұғымдары Қазақстан Республикасының «Сақтандыру қызметі туралы» Заңының 3–4-баптарында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 817–820-баптарында және өзге де нормаларда ашылады.
Негізгі ұғымдар және олардың мәні
Төмендегі анықтамалар сақтандыру қатынастарындағы негізгі түсініктерді біріздендіруге және шарттық міндеттемелердің мазмұнын нақтылауға бағытталған.
Сақтандыру
Сақтандыру — сақтандыру шартымен айқындалатын, сақтандыру ұйымының активтері есебінен сақтандыру төлемдерін қалыптастыру арқылы сақтандыру жағдайы немесе өзге де көзделген жағдайлар туындаған кезде заңды және жеке тұлғалардың мүліктік мүдделерін қорғауға бағытталған қатынастар кешені.
Сақтандыру қызметі
Сақтандыру қызметі — Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкес уәкілетті мемлекеттік органның лицензиясы негізінде сақтандыру шарттарын жасасу және орындаумен байланысты сақтандыру ұйымдарының қызметі.
Сақтандыру жағдайы
Сақтандыру жағдайы — сақтандыру шарты бойынша сақтандыру төлемін төлеу көзделген оқиға.
Ол табиғи құбылыстардың, техногендік факторлардың немесе нақты адамның әрекетінің салдарынан туындауы мүмкін. Бұл ретте сақтандыру жағдайы ретінде қарастырылатын оқиға кездейсоқтық және ықтималдық белгілеріне ие болуы тиіс.
Оқиғаның туындау ықтималдығы шарт тараптарымен өз бетінше бағаланады, бірақ ол «болмай қоймайтындыққа» тым жақын болмауы керек: әйтпесе мұндай оқиға кездейсоқ сипатынан айырылады. Бұл талаптар жинақтаушы сақтандыру шарттары бойынша қарастырылатын фактілерге (оқиғаларға) қолданылмайды (ҚР АК 817-бап, 3-тармақ).
Сақтандыру жағдайларының түрлері заң актілерімен (міндетті сақтандыру кезінде) немесе шарттармен (ерікті сақтандыру кезінде) айқындалады.
Актуарий
Актуарий — сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының төлем қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша міндеттемелер мөлшерін экономикалық-математикалық әдістермен есептейтін жеке тұлға.
Сатып алу сомасы
Сатып алу сомасы — жинақтаушы сақтандыру шарты мерзімінен бұрын тоқтатылған кезде сақтанушының алуға құқығы бар ақша сомасы.
Сақтандыру ережелері
Сақтандыру ережелері — сақтандырудың белгілі бір түрі бойынша оны жүзеге асыру талаптарын айқындайтын сақтандыру ұйымының құжаты.
Қайта сақтандырушы (цедент)
Қайта сақтандырушы (цедент) — өзі қабылдаған сақтандыру тәуекелдерін қайта сақтандыруға беруді жүзеге асыратын сақтандыру немесе қайта сақтандыру ұйымы.
Қайта сақтандыру
Қайта сақтандыру — сақтандыру шарты бойынша сақтандыру ұйымы қабылдаған тәуекелдердің барлығын немесе бір бөлігін кейіннен өзара жасалған қайта сақтандыру шартына сәйкес қайта сақтандыру ұйымына беруге байланысты қызмет және соған байланысты туындайтын қатынастар.
Сақтандыру сыйақысы
Сақтандыру сыйақысы — сақтандырушының сақтандыру шарты немесе аннуитет бойынша міндеттемелерді қабылдауы үшін сақтанушы төлеуге тиіс ақша сомасы.
Сақтандырушы алған сақтандыру сыйақылары сақтандырушының меншік құқығына жатады.
Сақтандыру сомасы
Сақтандыру сомасы — сақтандыру объектісі сақтандырылған және сақтандыру жағдайы туындаған кезде жауапкершіліктің шекті көлемін айқындайтын ақша сомасы.
Сақтандыру төлемі
Сақтандыру төлемі — жинақтаушы сақтандыру шартында белгіленген тәртіппен сақтандыру жағдайы болғанда немесе шартта көзделген мерзім келгенде сақтанушыға (немесе пайда алушыға) төленетін нақты ақшалай сома.
Бұл ұғым сақтандыру сомасынан өзгеше: сақтандыру сомасы — шекті жауапкершілік мөлшері, ал сақтандыру төлемі — сақтандырушы іс жүзінде төлейтін сома.
Сақтандыру шарты: құрылымы және құқықтық табиғаты
Сақтандыру шартының анықтамасы
Сақтандыру шарты бойынша бір тарап (сақтанушы) сақтандыру сыйақысын төлеуге міндеттенеді, ал екінші тарап (сақтандырушы) сақтандыру жағдайы басталған кезде сақтанушыға немесе шартта белгіленген сақтандыру сомасы шегінде пайдасына шарт жасалған өзге тұлғаға (пайда алушыға) сақтандыру төлемін төлеуге міндеттенеді.
Ережелерге қосылу және мемлекеттік бақылау
Сақтандыру шарттық қатынастарының ерекшелігі — сақтанушы, әдетте, сақтандырушы әзірлеген сақтандыру ережелерінде көрсетілген талаптарға қосылады.
Сақтандырушы өз қызметінде заң талаптарын және тұтынушылардың мүддесін қорғауға қатысты міндеттерді сақтауы тиіс. Уәкілетті мемлекеттік орган сақтандыру ережелерінен заң бұзушылықтарды анықтаса, бұл белгілі бір сақтандыру қызметін жүргізуге лицензия бермеуге негіз болуы мүмкін.
Сақтандыру ережелері сақтандырудың әр түрі үшін бөлек әзірленеді және тиісті лицензия алу (рұқсат) үшін уәкілетті органмен келісуге жатады. Шартта тікелей реттелмеген мәселелер бойынша дау туындаса, әдетте, сақтандыру ережелеріндегі нормалар басшылыққа алынады.
Сақтандыру ережелері нені қамтуы тиіс
- 1) сақтандыру объектілерінің тізбесін;
- 2) сақтандыру сомасын айқындау тәртібін;
- 3) сақтандыру тәуекелдерін;
- 4) сақтандыру жағдайларынан алып тастауларды және сақтандыруға шектеулерді;
- 5) шарттың қолданылу мерзімі мен орнын;
- 6) шарт жасасу тәртібін;
- 7) тараптардың құқықтары мен міндеттерін;
- 8) сақтандыру жағдайы орын алғанда сақтанушының әрекеттерін;
- 9) сақтандыру жағдайын растайтын құжаттар тізбесін;
- 10) сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру жағдайлары мен тәртібін;
- 11) төлем жасау немесе төлемнен бас тарту туралы шешім қабылдау мерзімін;
- 12) шарттың тоқтатылу негіздері мен тәртібін;
- 13) дауларды шешу тәртібін;
- 14) сақтандыру тарифтері мен олардың экономикалық негіздемесін;
- 15) ерекше жағдайларды.
Ережелердің тәжірибелік маңызы
Сақтандыру ережелеріндегі талаптарды сақтандыру саласындағы «әдет-ғұрып» нормаларына жақын деп бағалауға болады. Мұны ҚР Азаматтық кодексінің 825-1-бабы 4-тармағының мазмұны да жанама түрде растайды: егер келісім бойынша сақтанушы мен сақтандырушы арасында белгілі бір қосымша шарттар бірнеше рет қайталанып қолданылса, сақтандырушы заңнамада көзделген тәртіппен сақтандырудың тиісті түрі бойынша ережелерді өзгертуге міндетті. Бұл талаптар сақтандырушының қалыптасқан тәжірибесінің бір бөлігі ретінде қарастырылады.
Шарттың күшіне енуі және құқықтық сипаттамалары
Заңнамалық анықтамаға сай сақтандыру шарты консенсуалды шарт ретінде қарастырылады. Алайда ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес, шарт сақтанушы сақтандыру сыйақысын төлеген кезден бастап (ал бөліп төлеу көзделсе — бірінші жарна төленген кезден бастап) күшіне енеді және тараптар үшін міндетті болады. Демек, жалпы ереже бойынша шарттың әрекет етуі төлем фактісімен тығыз байланысты.
Сақтандыру шартының консенсуалдық сипаты тараптардың келісімімен немесе арнайы заң актілерімен де айқындалуы мүмкін.
Сақтандыру шарты — өзара шарт: сақтанушы сыйақыны төлеуге міндетті, ал сақтандырушы оны талап етуге құқылы; өз кезегінде сақтанушы сақтандыру төлемін жүзеге асыру жөніндегі міндеттеменің орындалуын талап ете алады.
Сонымен қатар сақтандыру шарты — ақылы шарт. Әр тарап өз міндеттемесінің орнына мүліктік қанағат алады: сақтандырушы үшін — сақтандыру сыйақысы, ал сақтанушы (немесе пайда алушы) үшін — сақтандыру жағдайы туындағанда төленетін сақтандыру төлемі. Тіпті сақтандыру төлемі барлық жағдайларда жүзеге асырыла бермесе де, шарттың ақылы сипаты сақталады, өйткені мұндай тәуекелдің бөлінуі шарт жасасу сәтінде тараптардың еркімен қамтылады.