Бұқар жыраудың тәлім-тәрбиелік идеялары.
Бұқар жыраудың тәлім-тәрбиелік идеялары (1668–1781)
XVIII ғасырда Қазақстандағы ағартушылық ой-пікірдің қалыптасуына елеулі ықпал еткен көрнекті ақын-жыраулардың бірі — Бұқар жырау Қалқаманұлы. Ол батырлар әулетінде дүниеге келген. Қалқаман батырдың елге ерлігімен танылып, аты аңызға айналған тұлға екені мәлім. Бұқар жырау да өз дәуірі үшін аса сауатты, беделді адам болып, ерте танылған. Тәуке хан тұсында хан ордасы маңындағы ең құрметті тұлғалардың бірі ретінде белгілі болды.
Жоңғар шапқыншылығы жылдарындағы ауыр кезеңді Бұқар жырау халықпен бірге бастан өткерді. Соған қарамастан, ол үмітін үзбей, елін сыртқы басқыншылардан қорғайтын ерлердің, елдің тұтастығын сақтайтын көшбасшылардың шығарына сенім артты. Осы сенімнің бір көрінісі ретінде ол өз заманының қуатты билеушісі Абылай ханның кеңесшісі, ақылшысы болды.
Дәуір шындығы және негізгі тақырыптар
Абылай ханның ел басқарған кезеңі күрделі әрі қайшылыққа толы болды. Бұл тарихи ахуал Бұқар жыраудың шығармашылығында да өзіндік із қалдырды. Ұзақ ғұмыры барысында ел көрген қиындықты көзімен көрген жырау толғауларында төмендегі өзекті мәселелерді алдыңғы қатарға шығарды:
- ел бірлігі мен ынтымақ;
- бейбіт өмірдің құндылығы;
- Отанға сүйіспеншілік;
- елді сыртқы жаудан қорғай білу;
- өскелең ұрпаққа тәлім-тәрбие беру.
«Тілек» толғауларындағы өнеге
Бұқар жыраудың «Тілек» атты толғауларында адам баласын имандылыққа, ар-ожданды сақтауға, алдамшы сөзге ермеуге үндейтін ойлар айқын көрінеді:
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір Аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске.
Бейбітшілік, келісім және ел басқару мәдениеті
Жырау қазақ даласында бейбіт өмір орнауы үшін халық пен ел билеген хандардың өзара келісімін, ел бірлігін сақтауды басты шарт санайды. Ол тыныштықтың бағасын жоғары қоя отырып, көрші елдермен достық қатынас ұстануға шақырады, ал ханды халық мүддесіне қайшы келетін әрекеттерден сақтандырады.
Жан біткен еріп соңынан
Он сан алаш баласын,
Аузыңа Құдай қаратып,
Жусатып тағы ергізіп,
Жұмсап бір тұрсаң қолыңнан…
Руаралық татулыққа үндеу
Ру арасындағы тартыстар күшейген шақта Бұқар жырау елді біріктіруге, ынтымаққа шақырудан тайынбайды. Ол бұрынғы өшпенділікті ұмытып, адамдардың өзара достасуы керектігін, «жау әрдайым айналып өтсін» деген тілек пен бір ананың перзентіндей қандастық сезімді алға тарта отырып, рулар мен тайпалардың татулығына ықпал етуге ұмтылды.
Адамгершілік өлшемі: жақсы мен жаманды айыру
Бұқар жырау өлеңдерінде адамгершілік қасиет, шынайы достық пен қастық жайы салыстырыла отырып, жастарды тәрбиелік мәні зор құндылықтарға баулиды. Оның толғауларындағы өнегелі ойлар мінезді түзеуге, қарым-қатынасты бағамдауға шақырады:
Екі жақсы қас болмас,
Екі жаман дос болмас.
Дос болғанмен хан болмас,
Екі жақсы дос болмас,
Дос болса, түбі бос болмас.
Қайшылықты тұстар және тарихи шектеулілік
Бұқар жырау шығармашылығында қайшылықты, кей тұста керітартпа сипаттағы көзқарастар да кездеседі. Бір жағынан, ол уақыт пен халық мұқтажына сай елді бірлікке үндесе, екінші жағынан, кей өлеңдерінде хан-сарай мүддесінен аса алмайды. Ханға берілгендік, феодалдық талаптар мен ислам қағидаларына сүйену — оның поэзиясына тарихи шектеулілік таңбасын түсірген.
Мысалы, кейбір толғауларында ықпалды феодалдарға табыну, әлсіз руларды күшті руға бағындыруға бейім ойлар ұшырасады. Абылайға тәуелді рулардың қысымнан көшуді ойлаған тұсында жырау ханның ұстанымын жақтап, «Керей, қайда барасың?» мазмұнындағы сөздер арқылы туған жерден көшуге қарсы пікір білдіреді. Кей тұста Абылайды асыра мадақтау да байқалады.
Философиялық-дидактикалық мұраның құндылығы
Соған қарамастан, Бұқар жыраудың өлеңдері мен толғауларының философиялық-дидактикалық, тәлімдік-тәрбиелік мәні айрықша. Оның көптеген афоризмдері халық арасына кең таралып, мақал-мәтелге айналған.
Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді.
Бұқар жыраудың нақыл сөздері мен шешендік өрнегі бүгін де тәрбиелік мәнін жойған жоқ: ол адамды ойға жетелеп, елдік пен бірліктің, парасат пен жауапкершіліктің бағасын ұғындырады.