Дулат Бабатайұлының тәлімдік-ағартушылық көзқарасы
Дулат Бабатайұлының тәлімдік-ағартушылық көзқарасы (1802–1871)
Қазақ топырағындағы ағартушылық көзқарастың өзіндік ерекшеліктері болды. Ол негізінен XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырда кең өріс алып, қоғамдағы өзгерістерге жауап ретінде қалыптасты. Қазақ жеріндегі ағартушылықты шартты түрде екі бағытта қарастырған жөн.
1) Отарлау саясатына қарсылық пен ел тағдырына алаң
Қазақстанның Ресей құрамына қосылуы және патшалық биліктің қазақ жеріне тереңдей енуі нәтижесінде құнарлы өңірлердің тартып алынуы, елдің шөлейт аймақтарға ығыстырылуы қоғамдық ойда қарсылық пен күйзелісті күшейтті. Бұл бағыттағы ақындар халықтың намысын оятып, тарихи әділетсіздікті әшкерелеуге ұмтылды.
2) Тауарлы-ақша қатынастарының ықпалы және дәстүрдің бұзылуы
Тауарлы-ақша қатынастары күнделікті өмірге дендеп енген сайын дәстүрлі өмір салты шайқалып, халыққа жат, тұрпайы мінез-құлық пен қатынастар орныға бастады. Ақындар осы құбылыстарға алаңдап, жұрт назарын бұрып, сананы серпілтуді мақсат етті.
«Зар заман» өкілдері және олардың тарихи бағалануы
Бұл бағыттың көрнекті өкілдері ретінде Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы аталады. Кеңестік тоталитарлық кезеңде оларды патриархалдық өмірді көксеген, Ресейге қарсы «керітартпа» идеология ұстанған «Зар заман» өкілдері ретінде сипаттау қалыптасты. «Зар заман» атауы Шортанбайдың бір толғауының атынан тарағандықтан, уақыт өте тұтас ағымға телініп, ақындардың мұрасы тасада қалды.
Алайда мәніне үңілсек, олар елді кері тартуды көздеген емес. Керісінше, қазақ жерінің тағдырын ойлап, қоғамдағы екіжүзділік, зұлымдық, арамдық сияқты құбылыстардың өмір салтына айнала бастағанына қынжылып, халық санасын оятуға талпынды. Бұл тұрғыдан алғанда, олардың үні жұртшылықты сергек ойға шақыратын қоғамдық дабыл іспетті болды.
Ағартушылық қозғалыстың екінші арнасы
Қоғамдық ойдың екінші арнасын Шоқан, Ыбырай, Абай бастаған ағартушылық қозғалыс құрады. Олар халықты оқу-білімге, өнерге, өркениетті ізденіске шақырып, жаңғырудың жолын білімнен іздеді.
Дулат, Шортанбай, Мұрат толғауларындағы заман сыны
Қайран қазақ, қайтейін,
Мынау азған заманда
Қарасы — антқыр, ханы — арам,
Батыры көксер басы аман,
Бәйбіше — тантық, бай — сараң,
Бозбаласы — бошалаң,
Қырсыға туды қыз балаң,
Ебі кеткен ел болды,
Енді қайда мен барам?
Дулат патшалық тәртіпті әшкерелеумен қатар, ішкі азғындану мен мінездің бұзылуын өткір сынға алады.
Мынау ақыр заманда
Алуан-алуан жан шықты,
Арамза малда хан шықты.
Сауып ішер сүті жоқ,
Мініп көрер аты жоқ —
Ақша деген мал шықты.
Шортанбай жаңа қатынастардың үстемдік құрып, рухани құндылықтарды ығыстыруын күйінішпен суреттейді.
Еділді тартып алғаны,
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны,
Ойдағысы болғаны.
Мұрат отарлау салдарын нақты айта отырып, азаттыққа үндеу деңгейіне көтеріледі.
Қайта бағалау: «керітартпа» емес, қоғамдық сананы оятқан үн
Ұзақ уақыт бойы «Зар заман» өкілдері прогреске, Ресейге қарсы бағытталған реакциялық ақындар ретінде бағаланып келді. Бірақ тарихи шындыққа жақынырақ қарасақ, олар кертартпа емес: халық болашағына үмітпен қарап, ұлт санасын оятуға күш жұмсаған ойшыл ақындар. Бұл бастауды XX ғасыр басында Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Халел Досмұхамедов сияқты қайраткерлер жалғастырды.
Дулат Бабатайұлы: тұлға және шығармашылық өзек
Дулат Бабатайұлы XIX ғасырдың екінші жартысында ұлттық тарих пен мәдениеттің көрнекті тұлғаларының бірі ретінде танылды. Ол Қазақстанның Ресейге қосылуы нәтижесінде қазақ даласында орныққан отарлау саясатының салдарын тайсалмай сынаған ақындардың қатарында болды. Дулат бұрынғы ақын-жыраулар мұрасынан нәр алып, ақындық өнері ерте қалыптасты. Шығармашылығының арқауына көне тарихи мұралар, аңыз-әңгімелер, батырлар жыры алынып, олар толғауларда заман шындығымен ұштасып отырды.
Адамгершілік өлшемдері
Дулат еңбектерінде адамдық қасиеттердің жағымды және жағымсыз қырлары кең талданады. Ол жақсылық пен жамандықтың, ізгілік пен зұлымдықтың, жомарттық пен сараңдықтың, білімділік пен надандықтың айырмасын ашып, оқырманын моральдық жауапкершілікке шақырады.
Елге қызмет пен парыз
Ақын үшін ерлік — атақ емес, халық алдындағы міндет. Би мен бектің, төренің қадірі де ел тілегін орындап, жұртты әділ жолға бастауымен өлшенеді.
Тәрбиелік ойлар: батыр, төре, би мен бектің жауапкершілігі
Батыр деме батырды,
Шеп құрған жауға шаппаса,
Төре деме төрені,
Ел тілегін таппаса.
Би мен бектің сәні жоқ,
Елін қорғай алмаса,
Тура жолға салмаса,
Ыстығына күймесе,
Суығына тоңбаса,
Батырлықтың сәні жоқ.
Бұл жолдарда Дулат ел басқарған тұлғалардың басты өлшемін нақтылайды: елді қорғау, әділдікке бастау, қиындықты халықпен бірге көтеру. Қызметінен айырылған билік те, міндетін атқармаған батыр да қадірсіз.
Әкенің аманаты: жас ұрпаққа тәлім
Балам, саған айтқаным:
Даңғыланбай, шаруа жи,
Албырттықты, әсерлі
Құрбыңа еріп көрме сый.
Қолда барың — қанағат,
Қолда жоққа құмартып,
Әуреленбе, ләпсің тый.
Әкеңнің айтқан аз сөзін
Құтысына көңіліңнің
Төгіп алма, дәлдеп құй.
Дулат бұл өсиетінде ұстамдылықты, еңбексүйгіштікті, қанағатты, нәпсіні тежеуді насихаттайды. Ақыл-кеңесті «көңіл құтысына» ұқыппен құю туралы бейнелі ой арқылы жас ұрпақты жауапкершілік пен адамгершілікке баулиды.