ТҰМАР
Тұмар ханша және тарихи таңдау
Тұмар (Томирис) ханша (шамамен б.з.д. 570–520) — күнгей түркі сақ халықтарының байырғы дәуірде ел билеген атақты әйел патшаларының бірі. Грек деректерінде оның елі «массагет» деп аталады. Тұмар есімінің әлемге кең танылуы парсының әйгілі патшасы Кирдің (шамамен б.з.д. 558–530) Орта Азияға басқыншылық жорығы кезінде болған шешуші соғыспен тікелей байланысты.
Кир — Ахемен әулетінің билеушісі, деректерде «төрт құбыланың тұтас билеушісі» деп мадақталған патша. Ол мемлекет аумағын үздіксіз кеңейтуді көздеп, батысқа аттанбас бұрын шығыс шекарасын «қауіпсіздендіруді» мақсат етеді.
Кирдің құда түсуі — соғысқа сылтау
Кир күнгей түркі сақтарды бағындыру үшін әуелі дипломатиялық айлаға жүгінеді: елші жіберіп, сол кезде жесір отырған Тұмар ханшаға тұрмысқа шығуды ұсынады. Алайда бұл ұсыныс — соғысқа желеу іздеген есепті қадам еді. Тұмар ханша Кирдің ұсынысын қабылдамайды.
Осыдан кейін Кир әскерін шығысқа қарай қаптатады. Аракс дариясына жетіп, үстінен қалқыма көпір салуды, кемелерге мұнаралы бекіністер орнатуды бұйырады. Тұмар ханша қарсы жақтың әр қозғалысын бақылап отырып, Кирге арнайы жаушы жібереді.
Тұмардың талабы
«Мидиялықтардың патшасы! Ниетіңнен қайт. Салып жатқан көпірлеріңнің игілігін көрер-көрмесіңді өзің де білмейсің. Өнбес істі қума. Өз патшалығыңа бар да, өз билігіңді жүргізе бер, бізге көз сүзбе.
Егер соғыспай қоймаймын десең, онда көпір салып уақыт өткізіп әуре болма: дарияның біз жақ бетінде соғысамын десең, біз үш күншілік жерге шегінеміз; ал өз жағыңда соғысамын десең, сен үш күншілік жерге кейін қайт. Қалауына қарай өзің шеш».
Әскери кеңес және Крездің айласы
Кир бұл ұсынысты әскери кеңеске салады. Пікірталастан кейін Лидияның бұрынғы патшасы, сол кезде Кирдің қолындағы тұтқын Крездің ақылымен шайқасты дарияның түркі сақтар жағында жүргізуге шешім қабылданады. Бұл шешім Тұмарға хабарланады.
Түркі сақтар уәделерінде тұрып, үш күншілік жерге шегінеді. Олардың кеткеніне көзі жеткен Кир бүкіл әскерін дариядан өткізеді де, Крез үйреткен айламен түркі сақтардың алғы шептегі шабуылдаушы тобын алдап қолға түсіріп, қырғынға ұшыратады. Сол топтың басшысы — Тұмар ханшаның ұлы Спаргапт тұтқынға алынады.
Ана анты және соңғы ескерту
Сүйікті ұлы мен таңдаулы жауынгерлерінен айырылғанын естіген Тұмар ханша Кирге тағы да жаушы жіберіп, соңғы сөзін жеткізеді: ол Кирдің жеңісін ашық айқастағы ерлік емес, алдау-арбаудың нәтижесі деп бағалайды.
Тұмардың соңғы сөзі
«Қанқұмар Кир! Жеңіске желікпе. Сен менің ұлымды ашық айқаста қарудың күшімен жеңген жоқсың. Шарап ішкізіп, алдап барып пенде еттің. Енді мына ақылымды ал: айламен біраз жауынгерімді опат еткеніңді қанағат тұтып, ұлымды маған қайтар да, есен-сау жөніңді тап. Егер олай етпесең, Тәңірі атымен ант етемін: қанға қанша тойымсыз болсаң да, адам қанын сусының қанғанша ішкіземін!»
Бірақ Кир бұл ескертуді елемей, шайқасатынын айтып, жаушыны кері қайтарады. Тұтқындағы Спаргапт мастығы тарап, болған жайды анық түсінген кезде ғана өз күйін ұғады. Кирден аяқ-қолын босатуды сұрайды; бұғауы шешілген сәтте парсы жауынгерінің қаруын жұлып алып, өзін-өзі өлтіреді.
Шешуші шайқас және тәуелсіздік
Келесі күні екі жақтың арасында бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген сұрапыл соғыс басталады. Ақырында далалық ұрыс тәсілін шебер пайдаланған түркі сақтар парсы әскерін дерлік толық жусатып салады. Қоршауда қалған Кирдің өзі де жауынгерлерімен бірге айқас алаңында қаза табады.
Тарихта қалған көрініс
Шайқас аяқталған соң Тұмар ханша сарбаздарына Кирдің денесін таптырып, басын кестіріп, қан толтырылған меске салуды бұйырады. Содан соң: «Тірі қалдым, сені жеңдім десем де, жан дегендегі жалғыз ұлымды аярлықпен қолға түсіріп, сен менің түбіме жеттің, жауыз! Енді Тәңірге берген сертімді орындап, басыңды қанға бөктіремін», — дейді.
Осылайша күнгей түркі сақтар өздерін жаулауға ұмтылған басқыншылардан ел тәуелсіздігін сақтап қалады. Ал Тұмар ханша елбасылық кемел тұлғасымен және қолбасшылық ерлігімен тарихқа мәңгілік есімін қалдырады.
Түйін
- Бұл оқиға Тұмар ханшаның саяси көрегендігін де, соғыс өнеріндегі шешімділігін де айқын көрсетеді.
- Кирдің айласы уақытша нәтижеге жеткізгенімен, шешуші шайқаста түркі сақтар үстем түседі.
- Тәуелсіздік пен елдік мұрат жолындағы күрес халық жадында аңызға айналып, тарихқа таңбаланады.