Бұлшықеттердің құрлымы
Пәннің оқу-әдістемелік кешені туралы
Құжат
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті.
- СМЖ деңгейі
- 3 деңгей
- Құжат коды
- ПОӘК 042-16-13.1.6801-2013
- Басылым
- №3 (2013)
Пән
Анатомия (спорттық морфология негіздерімен)
Биология 5В011300 мамандығының 1-курс студенттеріне арналған оқыту материалы және оқытушыларға арналған оқу жұмыс бағдарламасы.
Орналасқан жері:
Семей, 2013 жыл
Мазмұны
- Дисциплина бойынша глоссарий
- Дәрістің қысқаша мазмұны
- Практикалық тапсырмаларды орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар
- СӨЖМ әдістемелік нұсқаулар
- СӨЖ әдістемелік нұсқаулар
І бөлім. Дисциплина бойынша глоссарий
Төменде пән мазмұнын түсіндіруге көмектесетін негізгі ұғымдар ықшам әрі редакцияланған түрде берілді.
Организмнің дамуы және бейімделуі
- Адаптация
- Организмнің сыртқы орта жағдайларына бейімделуі. Бейімделу тұтас организмге де, жеке мүшелерге және физиологиялық жүйелерге де тән.
- Акселерация
- Баланың морфологиялық дамуының және физиологиялық-функционалдық жүйелерінің жеделдеуі.
- Дамудың гетерохрондылығы
- Бала организміндегі мүшелер мен физиологиялық жүйелердің өсуі және дамуы әртүрлі мерзімде жүруі.
- Дамудың ретардациясы
- Бір немесе бірнеше функционалдық/физиологиялық жүйелердің даму қарқынының тежелуі.
- Балалардың өсуі
- Дене ұзындығының, көлемінің, массасының артуы; жасуша санының және органикалық молекулалардың көбеюімен байланысты сандық өзгерістер.
- Балалардың физикалық дамуы
- Жасуша, ұлпа, мүше және тұтас ағзаның жетілуін қамтитын биологиялық процесс; құрылымдардың өзара байланысы мен функциялардың күрделенуі.
Өлшемдер мен бағалау көрсеткіштері
- Антропометриялық көрсеткіштер
- Соматометриялық (тұрғандағы/отырғандағы дене ұзындығы, салмақ, кеуде көлемі), физиометриялық (өкпенің тіршілік сыйымдылығы, қол бұлшықет күші) және соматоскопиялық (омыртқа мен кеуде пішіні, бұлшықет дамуы, жыныстық жетілу) белгілер.
- Диагностика
- Әртүрлі ауруларды анықтаудың (танудың) әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы.
- Патология
- Ауру (патологиялық) жағдайларды және адам организміндегі патологиялық процестерді зерттейтін ғылым.
Жүйке жүйесі және жоғары жүйке әрекеті
- Вегетативті жүйке жүйесі
- Ішкі мүшелердің жұмысын реттейтін жүйке жүйесінің бөлігі. Симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдерге бөлінеді; олардың әсері көбіне антагонистік: симпатикалық бөлім жүрек жұмысын күшейтіп, жиілетеді, ал парасимпатикалық бөлім бәсеңдетіп, баяулатады.
- Биоритмдер
- Тірі организмдердегі процестердің ырғақты қайталануы. Ритмдер тәуліктік, апталық (адамда), айлық, маусымдық, жылдық және көпжылдық болып бөлінеді.
- Динамикалық стереотип
- Белгілі тітіркендіргіштерді ұзақ уақыт бір тәртіппен қайталау нәтижесінде ми қыртысында қозу мен тежелудің тұрақты жүйелерінің қалыптасуы. Бұл құбылыс оқу, еңбекке баулу, әдеттер мен мінез-құлық нормаларының бекінуіне негіз болады.
- Генерализация
- Шартты сигнал әсерінен ми қыртысында кең таралған қозудың пайда болуы; қозудың иррадиациясына жақын құбылыс және шартты рефлекстің бастапқы қалыптасу кезеңімен байланысты.
- Дифференциация
- Ұқсас шартты тітіркендіргіштерді ажырату және соларға сәйкес шартты рефлекстердің қалыптасуы. Генерализацияға қарсы процесс; ми қыртысындағы тежелудің шоғырлануымен байланысты.
- Рефлекс
- Орталық жүйке жүйесі арқылы жүзеге асатын, ағзаның тітіркендіргішке жауап реакциясы. Шартсыз (туа біткен) және шартты (жүре пайда болған) түрлері бар. Психикалық іс-әрекеттің физиологиялық негізін түсіндіруде рефлекс ұғымы маңызды орын алады.
- Сигнал жүйелері (И. П. Павлов бойынша)
- Бірінші сигнал жүйесі — нақты (тікелей) сигналдар жүйесі, адамға да, жануарға да тән. Екінші сигнал жүйесі — сөз арқылы берілетін сигналдар жүйесі; тек адамға тән және ойлаудың негізінде жатады. Екі жүйе өзара тығыз байланысты, оқыту мен тәрбиелеу әдістемелерінің негізін құрайды.
Психикалық процестер және мінез-құлық
- Зейін
- Бас миы әрекетіне негізделген бағытталған психикалық процесс. Ырықсыз зейін қыртыс асты құрылымдардың әрекетімен, ал ырықты зейін ми қыртысының қызметімен байланысты.
- Қабылдау
- Заттар мен құбылыстардың қасиеттері мен бөліктері сезім мүшелеріне тікелей әсер еткен кезде олардың тұтас бейнеде көрінуі.
- Түйсік
- Анализаторлар арқылы заттар мен құбылыстардың жеке қасиеттерін бейнелеу. Көру, есту, дәм, сипап-сезу, иіс түйсіктері ажыратылады; ішкі рецепторлар ашығу, шөл, жылу/суық сияқты түйсіктерді қамтамасыз етеді.
- Ес
- Өткен тәжірибені сақтау қабілеті. Негізінде ми қыртысындағы уақытша байланыстардың қалыптасуы жатады; жасушалық деңгейде нейрондық тізбектердің жұмысы және биохимиялық өзгерістермен байланыстырылады.
- Инстинкт
- Күрделі шартсыз-рефлекторлық іс-әрекет; қарапайым туа біткен рефлекстердің күрделі, байланысқан тізбегі ретінде қарастырылады.
- Интеллект
- Адамның ойлау қабілеті.
- Темперамент
- Адамның дара психикалық ерекшеліктері; жоғары жүйке қызметінің қасиеттерімен байланысты және қоршаған ортамен өзара әрекеттесу стилін айқындайды. Оқыту мен тәрбиелеуде темпераменттің психофизиологиялық негізін ескеру маңызды.
- Абыржу
- Физикалық және ақыл-ой қабілетінің уақытша төмендеуі; балаларда көбіне зейіннің әлсіреуі және алаңдаушылық түрінде көрінеді.
- Невроздар және невротикалық реакциялар
- Жоғары жүйке әрекетінің функционалдық бұзылыстары (морфологиялық өзгеріссіз). Балалар мен жасөспірімдерде психомоторлық, вегетативтік бұзылыстар және қорқыныш көріністерімен байқалуы мүмкін.
Ағзаның құрылымы және қозғалыс аппараты
- Морфология
- Организм мүшелері мен ұлпаларының қалыптасуы, құрылысы және олардың заңдылықтарын зерттейтін биология саласы. Анатомия — морфологияның бір бөлімі.
- Қимыл анализаторы (кинестетикалық анализатор)
- Бұлшықет әрекетінің координациясын қамтамасыз ететін жүйке жүйесінің шеткі және орталық бөлімдерінің жиынтығы.
- Кифоз және лордоз
- Кифоз — омыртқаның артқа қарай иілуі, лордоз — алға қарай иілуі. Баланың дамуында омыртқаның физиологиялық иілімдері кезең-кезеңімен қалыптасады; олардың шамадан тыс өзгеруі дене тұлғасының бұзылыстарына әкелуі мүмкін.
- Сколиоз
- Оқу және жеке бас гигиенасын бұзу, бұлшықет әлсіздігі, рахит сияқты факторлардың әсерінен омыртқа жотасының бір жаққа қарай қисаюы. Негізгі формалары: кеуделік және белдік.
- Балалар мен жасөспірімдердің омыртқа жотасының тұлғасы
- Отыру, тұру, жүру кезіндегі қалып дағдылары тәрбие мен өмір жағдайларына тәуелді. Дұрыс тұлғада бас пен кеуде тік, иық сәл артқа, іш біршама тартылған болады. Мұны сақтау үшін мектепте де, үйде де дұрыс режим мен дағдыларды қалыптастыру қажет.
Физиологиялық реттелу және жалпы реакциялар
- Ағзаның өздігінен реттелуі
- Организмнің тіршілікке маңызды мүшелер мен физиологиялық жүйелердің жұмысын өздігінен тұрақтандыру қабілеті.
- Реактивтілік және резистенттік
- Реактивтілік — тітіркендіргішке адекватты жауап беру, резистенттік — сыртқы ортаның қолайсыз факторларына төтеп беру қабілеті.
- Стресс
- Ағзаның күшті жүйкелік немесе физикалық қысымға жауап реакциясы. Ұзаққа созылған стресс шаршауға және кейбір аурулардың даму қаупіне әсер етуі мүмкін.
Қан, тамыр және тұқым қуалау патологиялары
- Гемофилия
- Тұқым қуалайтын қан ұю жүйесінің ауруы; қанның ұю қабілеті төмендеп, қан кетуді тоқтату қиынға соғады. Тіпті шағын жарақаттың өзі қауіпті асқынуларға әкелуі мүмкін.
- Тромбоз
- Қан тамырында тромбтың (қан ұйындысының) пайда болуымен сипатталатын патологиялық процесс.
Жасуша және жүйке тіні ұғымдары
- Синапс
- Жүйке жасушаларының өзара немесе жүйке мен бұлшықет жасушаларының байланысатын орны. Құрылымы: пресинаптикалық мембрана, синаптикалық саңылау және постсинаптикалық мембрана.
- Мидың сұр және ақ заты
- Сұр зат негізінен нейрон денелерінен, ал ақ зат — олардың өсінділерінен (жүйке талшықтары) тұрады.
- Сенсорлық ақпарат
- Сезім мүшелері арқылы алынатын физиологиялық ақпарат.
Тіл, дыбыс және биохимия негіздері
- Сөз (тілдік қарым-қатынас)
- Қоғамда қалыптасқан тілдік құралдар арқылы адамдардың өзара байланысу процесі. Сөз фонетикалық, лексикалық және грамматикалық жүйелерден тұрады.
- Фонация
- Дыбыстың сөйлеу аппаратының әртүрлі бөлімдерінің қатысуымен қалыптасуы және өзгеруі (мұрын қуысы, жұтқыншақ, ауыз қуысы, кеңірдек, бронх, өкпе, кеуде торы, диафрагма).
- Фермент
- Биологиялық катализатор; ағзадағы химиялық реакцияларды жылдамдатады.
Оқыту, тәрбиелеу және гигиена
- Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы
- Денсаулықты сақтау мен қорғау жолдарын және осы мақсаттағы практикалық шараларды зерттейтін ғылым. Жас ерекшелігіне қарай мектепке дейінгі және мектеп гигиенасы болып бөлінеді.
- Оқу-тәрбие жұмысының оптимизациясы
- Балалардың дара психикалық және биологиялық ерекшеліктерін міндетті түрде ескеріп, олардың физикалық және психикалық мүмкіндіктерін дамытуға қолайлы жағдай жасайтын педагогикалық ұйымдастыру.
- Дифференциалды оқытуға ыңғай
- Оқу-тәрбие процесін балалар мен жасөспірімдердің индивидуалдық физиологиялық және психикалық ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастыру.