САЯСИ ӨМІРДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ туралы
1962–1969
1960-жылдардың екінші жартысындағы Қазақстан: реформалар шегі, саяси институттардың қайшылығы және билік ауысуы
1962–1969 жылдардағы реформашылдық толқын елдің ішінара алмастырулар мен «жетілдірулер» арқылы ғана өзгеріске қол жеткізу мүмкіндігінің шегіне тірелгенін көрсетті. Жүргізілген шаралар экономикалық байланыстар мен қатынастарды түбегейлі қайта құруды көздемеді, ал туындаған мәселелер көбіне ұйымдық қайта құрулар арқылы, жол-жөнекей, субъективті түрде шешіле берді.
Негізгі түйін
- Шала ойластырылған, бірін-бірі жиі алмастырған реформалар тұрақсыздықты күшейтті.
- Тұрмыс деңгейі мен әлеуметтік кепілдіктердің әлсіреу қаупі пайда болды.
- «Коммунистік болашақ» идеясы нақты әлеуметтік-экономикалық қиындықтарды жеңілдетуге қауқарсыз еді.
Екі бет-бағыттың текетіресі
Қоғамды саяси және экономикалық тұрғыдан ұйымдастыруды жетілдіру жолындағы әрекеттерді бағалағанда, 1950-жылдардың ортасынан 1960-жылдардың ортасына дейінгі кезеңде екі негізгі бет-бағыттың күресі болғанын ескерген жөн.
1) Түпкілікті жаңару қажеттілігі
Бұл бағыт қоғамдық жүйе мен оның құрылымдарын терең өзгерту қажеттілігін бейнеледі. Алғышарттардың бірі — қоғамның сталинизмнің ауыр зардаптарынан біртіндеп рухани бостандық ала бастауы. Осы контексте Кеңес мемлекетін, ең алдымен Кеңестерді дамыту мен нығайту өзекті мәселе ретінде алға шықты.
2) Қатайып-сему және әкімшілдік инерция
Екінші бағыт қоғамдық құрылымдардың төрешілденуіне, демократияны тежеуге және 1930–1940-жылдардағы идеологиялық бағдарларды сақтауға итермеледі. 1960-жылдардың екінші жартысында бұл үрдіс «өмір сүріп отырған социализм» үлгілерін және басқарудың өктем әдістерін сақтау есебінен күшейе түсті.
Кеңестердің рөлі: жарияланған мақсат пен нақты практика
Партияның XXII съезі қабылдаған КОКП-ның үшінші Бағдарламасында Кеңестер рөлінің арта түсетіні атап көрсетілді. Бағдарламада қоғамның коммунистік құрылыс кезеңіндегі саяси ұйымы сипатталып, «пролетариат диктатурасы» мемлекеті тарихи миссиясын орындағаны, антагонистік таптардың жойылуы мен социализмнің толық жеңісі жағдайында мұндай диктатураның қажеттілігі қалмағаны айтылды. Осыдан «жалпыхалықтық мемлекетке» өту тұжырымы туындады.
Өкілдік жүйесінің көріністері
КСРО Жоғарғы Кеңесінің әлеуметтік құрамы (шопандар, колхозшылар, өнеркәсіп жұмысшылары, техникалық интеллигенция, ғылым мен өнер өкілдері, партия және шаруашылық басшылары) жаңа қоғамдық-саяси ахуалдың белгісі ретінде көрсетілді. Еңбекшілер жергілікті, облыстық, Қазақ КСР және КСРО Жоғарғы Кеңестеріне бұрынғыша өз өкілдерін сайлады.
Республика Жоғарғы Кеңесінің тұрақты комиссиялары заң жобаларын талқылап, қабылдауға қатысып, ауылдар мен елді мекендер, аудандар мен қалалар бойынша мәселелерді сессиялар мен төралқа қарауына әзірледі.
Мысал
1961 жылдың соңында білім беру мен мәдениет, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі комиссиялар мектептер, балалар мекемелері және емдеу-профилактикалық ұйымдар құрылысы туралы мәселені әзірлеп, сессияға енгізді.
Бақылау тетігі
Тұрақты комиссиялар көшпелі мәжілістер өткізіп, Кеңес заңдары мен қаулыларының орындалуын бақылауға тырысты.
Статистика
1963 жылы республика Жоғарғы Кеңесіне сайланған 473 депутаттың 158-і әйелдер болды. Түрлі деңгейдегі еңбекшілер депутаттары Кеңестеріне 98 806 депутат сайланды.
Қайшылық
Іс жүзінде кеңес органдары партиялық нормаларға тәуелді болды: Кеңестердің талқылауына жиі түрде алдын ала шешіліп қойған мәселелер ұсынылды. Кеңес құрамын жасақтау, кадрларды іріктеу мен орналастыру ісін партия органдары бақылауда ұстады. Нәтижесінде мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың жұмысын депутаттар емес, көбіне аппарат қызметкерлері қадағалайтын жағдай қалыптасты.
Жергілікті деңгейдегі қоғамдық құрылымдар
Жергілікті Кеңестер жанында тұрақты комиссиялар, көше және махалла комитеттері, үй басқармалары жанындағы жәрдемдесу комиссиялары, жолдастық соттар сияқты ұйымдар қоғамдық негізде жұмыс істеді. Қалалық және аудандық Кеңестер жанынан штаттан тыс бөлімдер құрылып, оларға азаматтар тартылды.
Кәсіподақтар: ауқым бар, дербестік шектеулі
Қарастырылып отырған кезеңде кәсіподақ комитеттері миллиондаған адамдарды біріктірді. 1966 жылғы 1 қаңтарда кәсіподақтардың 4 миллион мүшесі болды. Олар халық шаруашылығы мәселелеріне қатысып, социалистік жарысты және жаңашылдар қозғалысын ұйымдастыруға араласты.
Құзыреттері кеңейді
- 1960 жылдан бастап шипажайлар мен демалыс үйлерін басқару кәсіподақтарға берілді.
- Еңбекті қорғау мен әлеуметтік сақтандырудың бірқатар мәселелері олардың қолында болды.
- 1961 жылдың соңында колхоз-совхоздардағы клубтар, кітапханалар, киноқондырғылар сияқты мәдени қызмет учаскелері де кәсіподақтарға көшірілді.
Тәуелділік сақталды
Кәсіподақтар өндірістік жоспарларды орындау, тұрмыстық және мәдени қызметті жақсарту үшін кәсіпорын әкімшіліктерімен ұжымдық шарттар жасай бастады, өндірістік кеңестер тәжірибесін қолданды. Бірақ көп жағдайда олар қосалқы функциялар атқарып, партия комитеттеріне бағынышты күйде қалды. «Тұтқа» және «қозғау тетігі» деген түсініктер осы шындықпен астасатын.
Комсомол: мобилизация және қоғамдық белсенділік
1965 жылдың соңына қарай республика комсомолы өз қатарына 1 миллионға жуық жас — жігіттер мен қыздарды біріктірді. Өнеркәсіпте, көлікте, құрылыста және ауыл шаруашылығында 400 мыңнан астам комсомол мүшесі жұмыс істеді.
Басты бағыттар
Құрылыс
Аса маңызды құрылыстарды қамқорлыққа алу — негізгі бағыттардың бірі. Комсомол жолдамалары бойынша 8 000-нан астам жас осы нысандарға жіберілді.
Ауыл шаруашылығы
1962 жылы Қазақстан ЛКЖО X съезінде республика комсомолы мал шаруашылығын қамқорлыққа алды.
Қоғамдық тәртіп
Жастардың спортты өркендету мен қоғамдық тәртіпті сақтаудағы рөлі артты.
Демократияландырудың салдары: оралмандардың келуі
Қоғамдық өмірді демократияландыру үдерісі басталғандықтан, шекара сыртында өз еркінен тыс қалып қойған отандастардың Қазақстанға қайта оралуына мүмкіндік туды. Ғалымдар М. Тәтімов, Б. Төлепов, В. П. Осипов пікірінше, бұл жылдары Қытай Халық Республикасынан Кеңес Одағына шамамен 350 мың адам оралған, оның 200 мыңнан астамы Қазақстанға келген.
Гуманитарлық өлшем
Бұл адамдарды «Отанын сатқандар» ретінде емес, өктемшіл жүйенің құрбандары ретінде түсіну маңызды. Репатрианттар (оралмандар) қатарында қазақ, өзбек, дүнген, орыс, ұйғыр және басқа да ұлт өкілдері болды.
Республика үкіметі жаңадан келгендерді қарсы алу үшін бірқатар шара қабылдап, оларды негізінен бұрын кетуге мәжбүр болған өңірлеріне қайта қоныстандыруға күш салды. Бұл — адамгершілік тұрғысынан маңызды қадам еді. Алайда әртүрлі себептерге байланысты мұндай қоныс аудару 1963 жылға қарай тоқтап қалды.
1964 жыл: саяси бағыттың өзгеруі және Хрущевтің қызметтен алынуы
1960-жылдардың екінші жартысында әкімшіл-өктемдік әдістердің сақталуына сүйенген үрдістер біртіндеп күшейді. Дегенмен бұл бірден іске аса қойған жоқ: демократияландырудың белгілі бір серпіні экономикаға да ауысып үлгерген еді. Бұған 1965 жылы қабылданған шаруашылық шешімдері — бұрынғы бесжылдықтардағы ізденістердің жалғасындай көрінген бастамалар — дәлел бола алады.
Қазан пленумы (1964)
КОКП ОК-нің 1964 жылғы қазан пленумында партия мен ел басшылығы ауыстырылды. КСРО Жоғарғы саяси басшылығының бір тобы Н. С. Хрущевті қызметінен алуға аса құпия түрде дайындалды. Бұл процеске Л. И. Брежнев, П. Н. Игнатов, А. Н. Шелепин, М. А. Суслов және КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің төрағасы В. Е. Семичастный белсенді қатысты.
1964 жылғы 14 қазанда демалыста жүрген Н. С. Хрущев кенеттен шақырылып, пленумда М. А. Суслов айыптау мазмұнындағы баяндама жасады. Пленум жұмысына қазақстандық коммунистердің бір тобы, соның ішінде Д. А. Қонаев та қатысты.
Нәтиже
Пленум Н. С. Хрущевті КОКП ОК-нің бірінші хатшысы, КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы және Төралқа мүшесі қызметтерінен босатты. КОКП ОК-нің бірінші хатшылығына Л. И. Брежнев сайланды.
Мәтін редакцияланды: тілдік нормалар түзетіліп, құрылымы ықшамдалды; бастапқы мазмұндағы деректер мен атаулар сақталды.