Қазақша рефераттар

СЕКІРУ

Секірудің қарапайым түрі: бір орында ұзындыққа секіру

Секірудің түрлері көп. Солардың ішіндегі ең қарапайымдарының бірі — бір орында ұзындыққа секіру. Бұл кезде дененің оң және сол жақ жартысы тепе-тең қозғалады: аяқ алдын ала бүгіліп, бұлшықеттер жиырылады, буындар шапшаң жазылады да, дене әуеге лақтырылып көтеріледі. Одан кейін ауырлық орталығы белгілі бір бұрышпен ырғудың нәтижесінде парабола тәрізді доға бойымен қалықтайды.

Негізгі қағида: ұшу қашықтығын бұрыш анықтайды

  • 90° шамасында ырғу жасалса, дене көбіне жоғары көтеріледі де, жуық шамамен сол тұрған орнына жақын түседі.
  • 45° кезінде (басқа жағдайлар бірдей болса) ұшу қашықтығы ең үлкен болады.
  • 45°-тан үлкен, 90°-тан кіші болса, ұшу төменірек болады да, қашықтық көбіне азаяды.

Дегенмен тәжірибеде ұшу қашықтығын арттыратын қосымша факторлар бар. Мысалы, екпінмен (жүгіріп) келіп секіргенде ырғу бұрышы 45°-тан аз болса да, алысқа түсуге болады. Өйткені бұл жерде тек ырғу бағыты емес, ырғуға дейінгі қозғалыс (екпін) те шешуші рөл атқарады. Сондай-ақ қарсы жел немесе арттан соққан жел де нәтижеге әсер етуі мүмкін.

Секірудегі күштер және ауырлық орталығының траекториясы

Секірудің қай түрін алсақ та, қозғалысқа негізгі екі күш әсер етеді: жердің тірек реакциясы (жерден күш алып, серпіле жылжу) және ауырлық күші. Ауырлық орталығының қалықтау жолын осы екі күштің шамасы мен бағытының нәтижесінде пайда болатын тең әсерлі траектория ретінде қарастыруға болады.

Секірудің 4 негізгі кезеңі

  1. 1) Дайындық тізені бүгу

    Тізені бүгуден басталады. Осы сәтте ауырлық орталығының тік сызығы алға қарай, тірек ауданының шетіне ығысады.

  2. 2) Ытқу (ырғу) жедел жазылу

    Аяқ буындарының бірден әрі тез жазылуынан тұрады. Осы шапшаң жазылудың нәтижесінде тіреніп жылжу дененің ауырлық орталығына беріледі де, қалықтау басталады.

  3. 3) Ауада қалықтау қалпы мен үйлесімі

    Траектория негізінен ытқу кезінде «беріліп» қояды. Оны сыртқы күштер (мысалы, жел) ғана айтарлықтай өзгерте алады, бірақ дене қалпын өзгерту арқылы қалықтаудың тиімділігін белгілі дәрежеде жақсартуға болады.

  4. 4) Жерге түсу соққыны бәсеңдету

    Аяқ бұлшықеттері соққыны жеңілдетеді. Тепе-теңдік сақталуы үшін аяқ тиетін орын қалықтау доғасының «жалғасына» сәйкес келуі керек.

Ытқу сәті: бұлшықеттердің шешуші жұмысы

Ытқу сәті — ең жауапты кезеңдердің бірі. Ол бүкіл дене бұлшықеттерінің, әсіресе аяқ бұлшықеттерінің барынша жиырылуын талап етеді. Табан бұлшықеттері, балтырдың артқы және сыртқы беткейлері, санның төртбасты бұлшықеті және жамбас буыны маңындағы бұлшықеттер белсенді қатысады.

Қолдың сермеуі неге маңызды?

Қолды шапшаң әрі күшті сермеу бүкіл дененің қозғалысын үйлестіріп, дене қалпының өзгеруін жеңілдетеді. Қолдың қозғалысы массасы аз болғанымен, дененің жалпы екпініне ықпал етіп, ытқу кезеңіндегі ауырлық орталығы траекториясына аз да болса әсер етеді.

Қалықтау кезеңінде дене қалпы аздап өзгереді: мысалы, ұзындыққа секіруде ытқу сәтінде ауырлық орталығының тік сызығы тірек ауданының алдынан өтсе, жерге түсу сәтінде ол оның арт жағынан өтуі мүмкін.

Қалықтау траекториясы және дене қалпы

Қалыпты жағдайда сыртқы күштер (жел сияқты) секірушіге айтарлықтай әсер етпейді. Бірақ бұлшықеттердің қозғалысы арқылы дененің қалпын өзгертіп, сол траекторияның өзінде қалықтаудың тиімділігін белгілі деңгейде арттыруға немесе азайтуға болады: денені көлденең ұстау, бүгу, жинақталу сияқты қимылдар көмектеседі.

Кедергіден асудағы теориялық түсінік

Таяқшадан асып секіргенде денені бүгу арқылы таяқшаның үстімен өтсе де, ауырлық орталығын салыстырмалы түрде төменірек «өткізуге» болады деген пікір бар. Теориялық тұрғыдан дененің жалпы қозғалысы мен ауырлық орталығы қозғалысының арақатынасы мұндай мүмкіндікті түсіндіре алады.

Жерге түсу техникасы және тыныс

Жерге түсу кезінде аяқ бұлшықеттері соққыны бәсеңдетеді. Тепе-теңдік сақталуы үшін аяқ тиетін орын қалықтау доғасының жалғасына сәйкес келіп, сол «жалғас» жерге түсу алаңының ішінен өтуі керек.

Неліктен алдымен өкше тиеді?

Ұзындыққа секіруде әдетте жерге алдымен өкше тиеді. Бұл аяқ басының серпімді (соққыны жұтатын) қасиетін толық пайдалануға мүмкіндік береді. Ал аяқтың ұшымен түсу аяқ басын қатты бүгуге мәжбүрлейді, сондықтан оны тәжірибеде орындау қиын.

Тыныс алу да кезеңдерге қарай өзгереді: ытқу кезінде қолды жоғары сермеу демді ішке тартуға көмектеседі, қалықтау кезінде тыныс аздап тоқтап қалуы мүмкін, ал жерге түсу кезеңі демді шығаруға қолайлы.

Айналма қозғалыс: екпін сәті және тұрақтылық заңы

Дененің үдемелі қозғалысынан бөлек, айналма қозғалыстары да болады. Мұндайда дененің нүктелері белгілі бір біліктердің маңында траектория сызып өтеді. Айналма қозғалыстар гимнастикада, мәнерлеп сырғанауда, суға секіруде және басқа да спорт түрлерінде жиі кездеседі.

Негізгі заңдылық

Денені тыныштықтан шығару немесе қозғалыс бағытын өзгерту үшін күш қажет. Үдемелі қозғалыста қарсылық көбіне дене салмағымен байланысты болса, айналма қозғалыста екпін сәті (инерция моменті) шешуші рөл атқарады. Екпін сәті мен бұрыштық жылдамдықтың көбейтіндісі тұрақты шама ретінде қарастырылады — бұл қозғалыс мөлшерінің (айналу импульсінің) сақталу заңы.

Екпін сәтін өзгерту арқылы айналудың бұрыштық жылдамдығын өзгертуге болады. Мысалы, пируэт кезінде аяқ-қолды дененің ұзын бойлық білігіне жақындату арқылы екпін сәтін шамамен 7 есе, ал сальто кезінде шамамен 3 есе азайтуға болады. Екпін сәті 3 есе азайса, бұрыштық жылдамдық 3 есе артады (және керісінше).

Сальто: артқа айналудың кезеңдері

Дененің айналма қозғалысына мысал ретінде бір орында тұрып артқа сальто жасауды келтіруге болады. Сальто — айналмалы қозғалыстың бір түрі; көбіне көлденең білік маңында орындалады. Артқа сальто жасауды да төрт кезеңге бөлуге болады: дайындық, ырғу, қалықтау және жерге түсу.

Қалықтаудың ішкі бөліктері

Қалықтау кезеңі бірінен соң бірі келетін бөліктерден тұрады: көтерілу, жиналу, айналу және оңалу (денені ашу).

Дайындық және ырғу

Дайындық кезеңі секірудегідей тізені бүгуден басталады. Ырғу кезеңі аяқ пен денені шапшаң әрі қатты жазудан және қолды сермеуден тұрады — осының нәтижесінде дене жоғары ырғиды.

Секіруде ытқу көбіне ауырлық орталығына бағытталса, сальтода ырғу тірек ауданының орталығы мен ауырлық орталығын қосатын түзу сызыққа аздаған бұрыш жасап бағытталады. Сондықтан дене қалықтаумен қатар айналуға да «күш алады».

Ауада айналу және оңалу

Қалықтау кезеңі ең күрделі: акробат әуеде көтерілгеннен кейін денесін жинап, аяқ-қолын ішіне тартады. Осылайша екпін сәті азайып, бұрыштық жылдамдық артады да, ауада айналу жүзеге асады.

Айналудан кейін акробат денесін «ашып», оңалады: екпін сәті өседі, бұрыштық жылдамдық төмендейді, нәтижесінде айналу баяулап, қауіпсіз қонуға жағдай жасалады.

Жерге түсу кезеңі секірудегі қонуға ұқсас. Сальто кезінде тыныс көбіне тоқтап қалады: ырғу кезеңінде демді ішке алу қолайлы, ал денені жинаған кезде демді аздап шығаруға ыңғайлы жағдай туады. Осы сәттерді дұрыс машықтану нәтижені жақсартады.

Дене бітімінің ықпалы

Көлденең білікке қатысты екпін сәті аздау болатын бойы аласа адамдарға сальто жасау, бойы биік адамдарға қарағанда, әдетте жеңілірек келеді.