АБЫЛ ТІЛЕУЛЫ туралы
Абыл Тілеуұлы (1777–1864): суырыпсалма дәстүрдің ірі өкілі
Абыл Тілеуұлы — XVIII ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген, бұрынғы ақын-жыраулардың дәстүрін жалғастырған суырыпсалма ақындардың бірі. Ол Маңғыстауда туып-өсті, талантымен бүкіл Атырау аймағына кеңінен танылды. Әкесі Тілеудің тұрмысы төмен болғаны айтылады.
Абыл Атырау өңірін, сондай-ақ қарақалпақ пен түрікмен елдерін аралап, түрлі ақындармен өнер сайысына түскен. Оның өлең-жырлары негізінен ауызша тарағанымен, уақыт өте келе бір бөлігі ғана хатқа түсіп, баспаға жетті.
Мұрасының жиналуы мен жариялануы
Бұрын әдебиетте Абылдың тек «Арғымақ атта сын болмас», «Ескерту» атты толғаулары ғана мәлім болған. 1965 жылы ғалым Қ. Сыдиықов ақынның өмір жолына қатысты деректерді және тағы екі-үш толғауын Сәттіғұл ақыннан жазып алады.
Табылған жырлардың басым бөлігі 1967 жылы «Қазақ әдебиеті хрестоматиясында», 1972 жылы «Ақберен» жинағында жарияланды. Дегенмен Абылдың көптеген өлеңдері ұмыт қалған. Бізге жеткені — көбіне өмірінің соңғы кезеңінде шығарған арнау сипатындағы толғаулары, аздаған нақыл сөздері мен термелері.
Соған қарамастан, сақталған азды-көпті мұрасының өзінен-ақ Абылдың өз дәуірі әдебиетіне елеулі үлес қосқан талант иесі екенін байқаймыз.
Ұстаз тұтқан ақындар және ықпалы
Абылды өзінен кейінгі көптеген ақындар жақсы білген, ұстаз тұтқан. Мұрат, Нұрым, Қашаған, Ақтан, Сәттіғұл сияқты ақындар легі оның талантына ерекше құрметпен қараған.
Негізгі дерек
Алғаш баспа бетін көрген толғауы — 1924 жылы жарияланған «Арғымақ атта сын болмас» өлеңі.
«Арғымақ атта сын болмас»: із қалдыру идеясы
Үзінді
Арғымақ атта сын болмас,
Асқар тауда сын болмас,
Қиған қамыс құлақсыз,
Бауыры болса бұлақсыз.
Азаматқа сын болмас,
Ақ киікке сын болмас,
Арты болса тұяқсыз,
Арты болса лақсыз.
Айдын көлде сын болмас,
Жеті арнада сын болмас,
Жағасы болса құрақсыз,
Аяғы болса тұрақсыз.
Бұл толғауда ақын тіршілікте адамның артында өшпес із қалдыруы қажет деген ойды ишаралап жеткізеді.
Әлеуметтік сын және адамгершілік мұраты
«Сексеннің бізде келдік жетеуіне», «Отырған қарсы алдымда Қанымайым», «Қар жауар күн-түн оның қабағынан» сияқты шығармаларында хан-сұлтандардың теріс қылықтарын әшкерелеу, ел қамын жеу, ізгілік пен адамгершілік мәселелері көтеріледі.
Өмірінің соңғы кезінде Баймағамбет, Қайыпалды сұлтандармен кездесіп, бетпе-бет айтқан батыл сөздеріне қарағанда, Абыл шындықты айтудан тайынбаған. Ол хан алдында қасқайып тұрып, мінін көрсетуден именбеген ақын.
Баймағамбетке айтқаны
Бопайдан туған әкең Айшуақ хан,
Табаның таймай тұр-ау мінген тақтан.
Дәлірек дажал сынды дәрежеңді,
Деп жүрсің Құдай қорып, қыдыр баққан...
Ер өлді деп етек бұлап жылайтұғын
Байеке-ау, қай ісің бар елге жаққан?!
Қайыпалдыға айтқаны
Жүр едім, тақсыр, сені дара біліп,
Халыққа жазықсыздан салдың бүлік.
Бұланның бүйірінен жебе тисе,
Бұл оны қайғырмайды жара біліп.
Тағы бір сөз қағыстыру
Баймағамбет өзіңнен артты десе,
Ұстайды сонда сенің жының, тақсыр.
Қолдаған сол сұлтанды губернатор,
Өзгеден артық па еді дінің, тақсыр.
Хиуаның қонышына кіріп кеттің,
Бір уыс болмаса игі еді күнің, тақсыр?!
Ақын сұлтандардың ісін жақтырмай, болған жайды бүкпесіз бетіне басады. Абылдың толғаулары көбіне насихаттық сипатта айтылып, адамды ізгілік пен адамгершілік жолына үндейді.
Дүниеде дертті кісі ойнап күлмес,
Ер білер қадіріңді, сұлтан білмес.
Кірпігі арғымақтың кіржік тартса,
Жабыдай ол жазылып көтерілмес.
Жадырап жаз шықпаса, күн жылынып,
Баласы шаруаның егін екпес.
Шалғысы лашынның салғырт тартса,
Ілер деп қаз баласы қайғы шекпес.
Айтыс өнеріндегі шеберлігі
Абыл Тілеуұлы — айтыс өнерінің де шебері. Бізге «Балдай қызбен айтысы», «Сушы қызбен сөз жарыстыруы», «Нұрымды сынауы», «Шерниязбен кездесуі» сияқты айтыстары жеткен.
Абыл шешендігімен де озық болған: тәжірибесі мол, ұзақ ғұмыр кешкен, сан қырлы өлең шығарып өткен саңлақ ақындардың бірі ретінде бағаланады.