Жетім балалармен әлеуметтік жұмыс - өзекті мәселе
ӘОЖ 37 • Накипова А.Б. • Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ • Ғылыми жетекшісі: п.ғ.д., профессор Торыбаева Ж.З.
Жетім балаларды әлеуметтендіру — педагогикалық проблема ретінде
Қазақстан Республикасында білім берудің ұлттық моделін жасау және дамытуға арналған құжаттарда, сондай-ақ білім беру жүйесін жаңғырту тұжырымдамаларында өскелең ұрпақтың әлеуметтенуіне ықпал ететін мектеп пен ата-аналардың бірлескен іс-әрекетінің маңызын арттыруға ерекше талап қойылады. Осы үдерістер аясында қоғамдағы ең өзекті мәселелердің бірі — жетім балалар мәселесі.
Жетім балалардың өмірге даярлық үдерісі көбіне тар әлеуметтік шеңберде өтетіндіктен, олардың әлеуметтенуі де өзіндік ерекшеліктерге ие. Сондықтан бұл тақырып педагогика мен әлеуметтік жұмыстың тоғысындағы маңызды ғылыми-тәжірибелік міндет ретінде қарастырылады.
Әлеуметтену ұғымы
Әлеуметтену (латын тіліндегі socialis — «қоғамдық») — тұлғаның қалыптасу үдерісі, индивидтің тілді меңгеруі, әлеуметтік құндылықтар мен тәжірибені игеруі. Кең мағынасында әлеуметтену:
- индивидтің әлеуметтік топқа және қоғам өміріне араласуы;
- әлеуметтік тәжірибені меңгеруі;
- қоғамдық нормаларға сәйкес әлеуметтік рөлдерді атқаруы және басқа да қырлары.
Авторлық анықтама
Жетім балаларды әлеуметтендіру — олардың әлеуметтік қасиеттер мен тәжірибені меңгеруі барысында әлеуметтік ортаға еніп, өзіндік жеке өмірде дербес әрекет етуге бағытталатын көпқырлы, күрделі үдеріс.
Әлеуметтендіру механизмдері
Әлеуметтендіру ұғымы көбіне оның негізгі механизмдері арқылы айқындалады. Олар шартты түрде екі топқа біріктіріледі:
Психологиялық және әлеуметтік-психологиялық
- •импринтинг;
- •еліктеу;
- •өзін-өзі айқындау (самоопределение);
- •персонализация;
- •идентификация;
- •индивидуализация;
- •рефлексия.
Әлеуметтік-педагогикалық
- •дәстүрлі механизм;
- •институционалды механизм;
- •стильдік механизм;
- •тұлғааралық механизм.
Негізгі мақсат: тұлға үлгісін қалыптастыру
Жетім балаларды әлеуметтендірудің түпкі мақсаты — жоғары рухани-ұлттық сезімі оянған, ғылыми тұрғыдан дербес ойлай алатын, адам құқықтарын құрметтеудің мәнін түсінетін, денсаулығын нығайтуға ұмтылатын, эстетикалық талғамы қалыптасқан, әлеуметтік белсенділігі жоғары, нарықтық қатынастар жағдайында өмірлік міндеттерді өз бетімен шеше алатын, интеллекті, мақсат-мүдделері айқын, адамгершілігі мен мінез-құлық мәдениеті дамыған, өзін де, өзгені де құрметтейтін, өзіне сенімді тұлғаны тәрбиелеу.
Бұл міндеттің нәтижелі орындалуы үшін қажетті шарттарды айқындап, оларды жүйелі түрде іске асыру маңызды.
Әлемдік тәжірибедегі қағидаттар
Әлемдік тәжірибе жетім балаларды қолдауда әлеуметтік қызметтің өзіндік қағидаттары қалыптасқанын көрсетеді. Соның ішінде төмендегі бағыттар ерекше аталады:
Білім беру ұйымдарының жүйелі қамқорлығы
Жетім балалардың қамқоршысы ретінде білім беру орындарының тұрақты әрі жоспарлы жұмыс жүргізуі.
Мейірбандық пен қызметтердің үйлесімділігі
Қорғансыз қалған балаларға мейірбандық таныта отырып, білім беру және тәрбиелеуші мекемелер қызметін жүйелеу.
Тәрбиешінің кәсіби дайындығы
Тәрбиешінің қажетті оқу бағдарламаларын меңгеруі және тиімді әдіс-тәсілдерді орынды қолдануы.
Балалардың жас ерекшелігін ескеру және бауырларды бөлмеу
Әртүрлі жас топтарымен жұмыс жүргізу, ағайынды балаларды ешқашан ажыратпау қағидатын сақтау.
Тұрмысты ұйымдастырудың тұрақтылығы
Әр «отбасы» шаруашылықты жеке жүргізіп, жеке үйде тұрақты тұруға жағдай жасау.
Қорытынды және ұсыныстар
Қорытындылай келе, жетім балалар мәселесінің өзектілігі жоғары екені, соның ішінде әлеуметтік жетімдер санының артуына әсер ететін факторларды талдаудың қажеттілігі анық байқалады. Мәселені тиімді шешу үшін төмендегі бағыттарды күшейту ұсынылады:
- жетім балалар туралы бұқаралық ақпарат құралдарындағы арнайы айдарларды көбейтіп, қоғамды дұрыс әрі жауапты ақпараттандыру;
- отбасылық тәрбиеге жақын орта қалыптастыратын қамқоршылар санын арттыру;
- жетім балалармен әлеуметтік жұмыс жүргізу технологияларын жүйелі түрде дамыту.