Әдебиетті оқыту әдістері

Пән бойынша глоссарий

Төмендегі ұғымдар әдебиетті оқыту әдістемесінің базалық категорияларын жинақтайды: теориялық талдау тілі, көркем мәтінді тану құралдары және педагогикалық технологиялар.

Зерттеу және теория

Методология: Зерттеу туралы ілім; әдістер жүйесін айқындайтын ғылыми бағдар.
Әдебиет теориясы: Әдеби шығарманың табиғаты мен қоғамдық қызметін зерттеп, талдаудың әдіснамасы мен әдістемесін негіздейтін ғылым саласы.
Монография: Белгілі бір тақырыпты терең аша отырып жазылған ғылыми-зерттеу еңбегі.
Өмірбаяндық әдіс: Жазушы шығармашылығын оның өмірлік тәжірибесімен байланыстыра талдайтын зерттеу тәсілі.

Жанрлар мен түрлер

Драма: Сахнаға арналған оқиғаны кейіпкерлер әрекеті мен көңіл-күйі арқылы көрсететін шығарма.
Лирика: Адамның көңіл-күйі мен сезім әлемін тікелей бейнелейтін әдеби тегі.
Роман: Көп желілі, күрделі сюжетті, кең тынысты, уақыт пен кеңістікті ауқымды қамтитын эпикалық жанр.
Повесть: Қарасөзбен жазылатын, оқиғаны баяндауға негізделген, эпикалық жанрдың орташа түрі.
Новелла: Көлемі әңгімеге жуық прозалық шығарма (кейде өлеңмен де жазылады).
Мысал: Өнегелі ойды тұспалдап жеткізетін, көбіне өлең түрінде келетін шағын сюжетті шығарма.
Жыр: Оқиғалы, көлемді поэзиялық шығарма; қазақ халық поэзиясының іргелі жанрлық түрі.
Ерікті өлең: Дәстүрлі өлшемді қатаң сақтамай, тармақ ырғағын еркін құратын өлең түрі.

Көркемдік бейнелеу және талдау құралдары

Бейнелеу құралдары: Сөз қолдану тәсілдері мен стильдік айшықтар: метафора, метонимия, әсірелеу, тұспалдау, астарлау, теңеу, эпитет, дыбыстық қайталамалар.
Кейіптеу (олицетворение): Жансыз нәрсе мен табиғат құбылыстарын адам кейпіне келтіріп, жан бітіргендей суреттеу тәсілі.
Меңзеу (синекдоха): Бүтіннің орнына бөлшекті (немесе керісінше) қолдану; жекеше мен көпшенің орын алмастыруы.
Идея: Автордың өмір құбылыстары мен адам тағдырына қатысты көзқарасы, бағдары.
Пейзаж: Шығармадағы табиғат көрінісінің көркем бейнесі.
Портрет: Кейіпкердің сыртқы келбетін, кескін-кейпін, бой-тұлғасын суреттеу.
Рецензия: Көркем шығарманы талдап, баға беріп, пікір қорытатын сын жанры.
Аударма: Әдеби шығарманы бір тілден екінші тілге көркемдікпен қайта жасау.
Аңдату: Негізгі оқиғамен тікелей байланысы жоқ кіріспе бөлік; шығармаға беташар іспетті бөлімі.
Дидактикалық әдебиет: Үлгі-өнеге, ғибраттық мазмұндағы ғылыми-танымдық сипатта түзілген көркем шығармалар.

Оқыту технологиясы және сөйлеу мәдениеті

Технология: Білімдік ақпаратты өңдеп, өзгертіп, тиімді ұсынудың әдістері мен құралдары туралы ғылым.
Инновация: Педагогикадағы жаңғырту, жаңарту; жаңа мазмұнда оқытуды ұйымдастыру жолы.
Инновациялық әдістеме: Инновациялық тәсілдер мен дидактикалық құралдарды қолданып, оқытуды жаңа технологиялармен толықтыруға бағытталған жүйе.
Модуль: Мақсаты, әрекет бағдарламасы және жетекші әдістемелік жүйесі бар аяқталған ақпараттық блок; мазмұны үнемі жаңартылып отырады.
Модульдік оқу: Білім мазмұнын ұйымдастыру мен жетілдірудің құралы және әдісі.
Мәнерлеп оқу: Дауыс интонациясы арқылы автор ойын жеткізу, мағыналық екпінді дұрыс қою, оқылғанды түсініп, кейіпкер көңіл-күйін сезіне оқу.
Интонация: Сөйлеу сазы: ритм, үн, дауыс биіктігінің ауысуы. Негізгі элементтері — сөз және ой екпіні, сөйлеу қарқыны, ырғақ, пауза, саз.
Тіркес екпіні (фразалық екпін): Сөйлем ішіндегі сөздердің байланысуына қарай қойылатын синтаксистік екпін.
Логикалық екпін: Сөйлемдегі негізгі мағынаны айқындайтын сөзге түсетін мағыналық екпін; дауыс сазымен ерекшеленеді.
Эмфазалық екпін: Сөз ішінде дауысты дыбысты созыңқырап айту арқылы эмоциялық реңкті күшейту тәсілі.

1-дәріс. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесінің тарихы

Дәріс мазмұны (редакцияланған)

Сабақ жоспары

Әдебиетті оқыту тарихының даму кезеңдерін саралау.
Әдебиетті оқыту әдістерін, олардың түрлерін және әдістерді негіздейтін принциптерді ажырату.

Сабақтың мақсаты

Қазақ ағартушы-демократтарының әдістеменің қалыптасуы мен дамуындағы тарихи еңбектеріне, қазақ мектептерінің ашылуына, әдеби білім беруді негіздейтін оқу бағдарламалары мен оқулықтар жасау мәселелеріне қатысты тұжырымды көзқарас қалыптастыру.

Әдебиетті оқыту әдістемесі — көне ғылымдардың бірі. Әдебиет те, оны оқыту туралы ғылым да уақыт талабына сай жаңарып, мазмұндық тұрғыдан толығып отырады. Әдебиетті ғылым ретінде оқыту әдістемесі дидактикамен, әдебиеттанумен (тарихы, теориясы, методологиясы), сондай-ақ тарих, тіл білімі, музыка және бейнелеу өнерімен тығыз байланыста дамиды.

Психологиямен байланыс екі қырынан көрінеді: біріншіден, оқушының қабылдауы мен түсіну механизмдерін ескеру; екіншіден, көркем мәтінді эмоциялық-құндылық деңгейде игерту жолдарын айқындау.

Тарихи алғышарттар

Қазан төңкерісіне дейін қазақ даласында жадит мектебі, медресе және Ы. Алтынсарин мектебі қатар өмір сүрді.
Ы. Алтынсарин мектебі демократиялық оқу-ағарту жүйесінен туындаған халық мектебі ретінде бағаланды.
Ы. Алтынсариннің педагогикалық көзқарасы К. Д. Ушинский, Н. А. Корф, Л. Н. Толстой, В. В. Водовозов, В. Я. Стоюнин тәжірибелерімен сабақтас.

XIX ғасырдың екінші жартысында (Шоқан, Абай) және XX ғасырдың басында қазақтың демократ-ағартушылары (Шәкәрім, С. Көбеев, Е. Өтетілеуов, С. Торайғыров, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатов, Ж. Аймауытов және т.б.) жастарды оқуға, өнерге, мәдениетке үндеп, ескіліктің сарқыншақтарымен күресті.

Әдебиеттік оқу мен тарихи курс бағдарламаларын, оқулықтарын жасауда С. Сейфуллин, М. Әуезов, С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, М. Ғабдуллин, С. Қирабаев еңбектері ерекше аталады. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесінің негізін қалап, дамытуда Ә. Қоңыратбаев пен А. Көшімбаевтың орны айрықша.

Қазіргі кезеңнің өзекті бағдары

Оқыту — екіжақты үдеріс. Сондықтан сапа оқушының сабаққа қатынасына, танымдық белсенділігіне және оқытушы еңбегінің дидактикалық тұрғыдан жетілдірілуіне тікелей байланысты. Қазіргі технологиялардың басты мақсаты — білім бере отырып, студенттің еркіндігі мен белсенділігін қалыптастыру, өз бетімен шешім қабылдауға дағдыландыру.

Сын тұрғысынан ойлауды дамыту — қызығушылықты арттырып, танымдық әрекетті жандандырады.
Әдебиетті оқытуда сөздік, көрнекілік, тәжірибелік, түсіндірмелі-иллюстративтік (репродуктивтік), эвристикалық, өзіндік жұмыс, проблемалық баяндау әдістері кең қолданылады.
Мәтінді көркемдеу және мәнерлеп оқу — көркем мәтінді сезіну мен түсінудің негізгі тетіктерінің бірі.

Инновациялық технологияларды зерттеу мен енгізу туралы В. Н. Кан-Калик, Ф. Н. Гоноболин, М. В. Кларин, Л. С. Выготский, П. И. Пидкасистый, В. Монахов, Т. И. Шамова, сондай-ақ Қ. Қ. Қабдықайыров, Ш. Т. Таубаева, Б. Р. Айтмамбетова, К. С. Құдайбергенова, Ж. А. Қараев және басқа ғалымдардың еңбектерінде құнды тұжырымдар бар.

Пайдаланылған әдебиеттер

А. Көшімбаев. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. Алматы: Мектеп, 1969.
А. А. Бейсенбаева. Пәнаралық байланыс негізінде оқу процесін ұйымдастыру. Алматы, 1995.
О. Мұсабеков. «Пәнаралық байланысты жүзеге асыру». Қазақстан мектебі, №50.

2-дәріс. Қазақ әдебиетінің басқа ғылымдармен байланысы

Сабақ жоспары

Пәнаралық байланыстың оқыту үдерісіндегі өзектілігі.
Әдебиет пәнінің басқа ғылымдармен байланысы.
Психология және педагогика ғылымдарымен сабақтастық.
Әдістеменің эстетика, тіл білімі, тарих, әдебиеттанумен байланысы.

Сабақтың мақсаты

Қазақ әдебиетінің басқа ғылымдармен байланысын түсіндіру, пәнаралық ықпалдастықтың білімді жүйелеудегі және дүниетанымды қалыптастырудағы орнын айқындау.

Егемендік кезеңімен бірге қоғамның әлеуметтік-экономикалық салаларында ауқымды өзгерістер жүрді. Бұл үдеріс білім мазмұнына да тікелей ықпал етеді: ғылымдардың өзара байланысы, өндіріс пен қоғамдық дамудың жаңару бағыты оқу-тәрбие жұмысын қайта қарауды талап етеді.

Оқу үдерісін пәнаралық байланыс негізінде ұйымдастыру — ғылымдар тоғысуын танытып қана қоймай, оқушының интеллектуалдық өрісін кеңейтеді, әлем туралы біртұтас ғылыми көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Пәнаралық байланыстың ықпалы

Жаңа технологиялар арқылы пәндерді байланыстыра оқыту ойлау белсенділігін арттырады.
Оқушыны құбылыстың мәніне терең үңілуге және білімді нақты жағдайларда қолдануға үйретеді.
Шығармашылық қабілеттердің оянуына ықпал етеді, білімді жүйелейді.

Көптеген педагогтар мен психологтардың пікірінше, әртүрлі пәндердегі білім мен біліктің байланысын аңғару оқушылардың білімін жүйеге келтіріп, таным әрекетіне шығармашылық сипат береді.

Негізгі міндеттер

Пәнаралық байланысты түсіну мен саналы қабылдауды, танымдық белсенділікті қалыптастыру жұмыстарын ұйымдастыру.
Оқу жоспары мен бағдарламаларды талдау арқылы пәндердің байланыс орнату мүмкіндіктерін айқындау және мұғалім тәжірибесіне енгізу.
Сыныптан тыс және мектептен тыс жұмыстарды да пәнаралық негізде үйлестіру.
Пәндер арасындағы байланыс арқылы танымдық әрекеттің ауқымын кеңейту.
Мұғалімнің педагогикалық әрекетін ғылыми негізде ұтымды ұйымдастыруға жағдай жасау.

Пәнаралық іскерлік — бір пәннен меңгерген білім, білік, дағдыларды екінші пәнді игеруде орынды қолдана білу қабілеті. Бұл тәсіл білімнің құрылымын бекітіп қана қоймай, тұлғаның құндылық бағдары мен өмірлік ұстанымын қалыптастыруға да ықпал етеді.

Білім мазмұнының негізгі компоненттері

Дүниенің біртұтас ғылыми бейнесі туралы білім.
Логикалық-танымдық және ғылыми тұрғыда зерделеу әдіс-тәсілдері туралы білім.
Қалыптасуы тиіс әрекет түрлері туралы білім.

Пайдаланылған әдебиеттер

А. Көшімбаев. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. Алматы: Мектеп, 1969.
А. А. Бейсенбаева. Пәнаралық байланыс негізінде оқу процесін ұйымдастыру. Алматы, 1995.
О. Мұсабеков. «Пәнаралық байланысты жүзеге асыру». Қазақстан мектебі, №50.

3-дәріс. Жоғары мектепте сабақ өткізуге қойылатын талаптар: дәріс және семинар

Сабақ жоспары

Сабақтың білімділік, дамытушылық, тәрбиелік мақсаттарына мән беру.
Дәріс және семинар сабақтарының ерекшелігі.

Сабақтың мақсаты

Жоғары мектепте сабақ өткізуге қойылатын негізгі талаптарды жүйелеу және дәріс пен семинар сабақтарының мазмұндық-ұйымдастырушылық сипатын түсіндіру.

Педагогикалық тұрғыдан ойлауды қалыптастыру үшін жоғары мектептегі оқыту үдерісінің мәнін, құрылымын және ішкі логикасын түсіну маңызды. Сол үшін оқыту үдерісінің негізгі құрылымдық бөліктерін ажыратып қарастыру қажет.

Оқыту үдерісінің құрылымдық компоненттері

Мақсат Оқу нәтижесін айқындайтын бағыт-бағдар.
Педагог және білім алушы Өзара әрекеттестіктің негізгі субъектілері.
Оқыту әдістері Мақсатқа жеткізетін тәсілдер жиынтығы.
Ұйымдастыру түрі Дәріс, семинар, практикум және т.б.
Нәтиже Білімді өмірде қолдану және оның тиімділігін көру.
Педагогикалық диагностика Оқу жетістігін бағалау және түзету.

Оқыту үдерісінің қозғаушы күші — негізгі қайшылықтар. Оқыту екіжақты сипатқа ие: оқыту және оқу. Ол әлеуметтік тұрғыдан негізделген, қоғам талабына сәйкес тұлғаны даярлауға бағытталған процесс.

Дидактикалық мазмұн (И. Я. Лернер тұжырымдамасы)

Білім — дүниені танудың негізі.
Іс-әрекет әдістері — білімді қолданудың жолдары.
Шығармашылық тәжірибе — жаңа жағдайларда өнімді шешім табу қабілеті.
Эмоциялық-құндылық қатынас — объектіге, өзіне және өзгеге жауапкершілікпен қарау мәдениеті.

Оқыту — таным үдерісі әрі дамудың негізі. Ол жоспарлы түрде ұйымдастырылып, білім берумен қатар тәрбиелеу және ақыл-ой қабілетін дамыту міндеттерін қатар атқарады. Сондықтан оқыту үдерісі — тұлғаны дамыту үшін мақсатты түрде ұйымдастырылған, әлеуметтік тұрғыдан мәнді педагогикалық жүйе.

Репродуктивті және продуктивті оқыту

Оқыту үдерісін репродуктивті (қайта жаңғырту) және продуктивті (шығармашылық) бағытта ұйымдастыру білім мен іскерлік тәсілдерін меңгертудің тиімділігін арттырады (В. И. Загвязинский).