Ағыбай батыр Қоңырбайұлы

Шұбыртпалы Ағыбай (1802–1885) — Кенесары Қасымұлы бастаған Ресей отаршылдығына қарсы ұлт-азаттық көтерілістің жетекшілерінің бірі, көрнекті қолбасшы. Ол Ұлытау тауының етегіндегі ауылда дүниеге келген. Орта жүз құрамындағы қаракесек-шұбыртпалы — арғын руынан шыққан.

Шыққан тегі

Арғын руының қаракесек-шұбыртпалы тармағы.

Отбасы

Әкесінен ерте айырылған. Анасы — Абылай ханның сенімді батырларының бірі Наймантайұлы Байғозының қызы.

Лақап аты

Жорықта жолы болғыштығына байланысты «Ақжолтай батыр» атанған.

Жазушы Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясында Ағыбай батыр алып денелі, айбынды тұлға ретінде сипатталады. Оның есімі сарбаздар арасында Абылай ханның атымен қатар ұранға айналған.

Ерте кезең және күрес жолының басталуы

Ағыбай 13 жасынан бастап қолына қару алып, ел қорғаны болған. 1824 жылы Қарқаралы аймағында Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы көтеріліске белсене араласты.

Негізгі ұстанымы

Ел тәуелсіздігін сақтау және отарлық қысымға қарсы біріккен қарсылықты күшейту.

Әскери қолбасшылық және ірі шайқастар

1826–1846: Ресей әскерлерімен қақтығыстар

1826–1846 жылдары Ағыбай батыр бастаған жасақ Ресей әскерімен бетпе-бет шайқасып, бірнеше рет күйрете соққы берді. Ресей империясының Қазақстандағы тірек-орталықтары — Қарқаралы, Ақтау, Ақмола бекіністеріне шабуылдар жасалды.

Ырғыз және Тобыл өзендері бойындағы ұрыстарда патша әскеріне ауыр соққы берді.
Қызылжар мен Көкшетау маңындағы шайқастарда қарсыласын тас-талқан етті.
Қарқаралы, Ақтау, Ақмола бекіністеріне бағытталған жорықтар көтеріліс қуатын күшейтті.

Оңтүстік бағыттағы қимылдар

Қасым сұлтан қаза тапқаннан кейін Ағыбай батыр бастаған қазақ әскері Шу өзені бойында өзбектердің Түркістан өңіріндегі ықпалын әлсіретуге күш салды.

Ерекше айқас

Қырғыз манабы Орманға қарсы соғыстарда ерекше ерлік көрсетті. 1847 жылы Кекілік тауындағы шайқаста Наурызбай батырмен бірге жау шебін бұзып өтті.

Кенесарыдан кейінгі күрес және өмірінің соңғы кезеңі

Кенесары хан қаза тапқаннан кейін де Ағыбай батыр Ресей өктемдігіне қарсы күресін тоқтатпады. Ол Сыздық төре қолының құрамында соғыс жүргізіп, 1849 жылға дейін патша өкіметінің қамалдарына өз бетінше шабуылдар жасады.

Өмірінің соңғы жылдарында егіншілікпен және балық аулаумен айналысты.

Жерленуі

Дүниеден өткен соң Ресей әкімшілігі оның мәйітін Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кешеніне жерлеуге рұқсат бермеді. Ағыбай батыр Сарыарқа мен Бетпақдаланың шектесіндегі Тайатқан-Шұнақ атты жерде жерленген.

Әдебиет пен тарихтағы бейнесі

Көркем шығармалардағы тұлға

Кенесарының бас батыры Ағыбайдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің еңбектеріне арқау болды. І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясында Кенесары хан мен Ағыбай батыр қатысқан ұрыстар кеңінен баяндалады.

Ақтау, Ортау, Ақмола бекіністерін алу оқиғалары суреттеледі.
Сырдария бойындағы Меркі қаласын азат ету кезінде Қоқан хандығымен шайқастар берілген.

Ғылыми және публицистикалық еңбектер

1914 жылы Есім төренің көмегімен Әлихан Бөкейханов Қазан қаласында «Қызыл қайнар Тектұрмас» атты кітабын шығарды. Сәкен Сейфуллин «Ақжолтай батыр» романын жазды.

Мұхтар Әуезов «Қазақ әдебиетінің тарихы» еңбегінде батырға арнайы бөлім арнады. Иса Байзақовтың поэмаларының бірінде де батыр тұлғасы жырланады.

Тарих ғылымының докторы, профессор Ермұхан Бекмахановтың XIX ғасыр оқиғаларына арналған монографиясында Ағыбайдың батырлық бейнесі жан-жақты сипатталған.

Еске алу және құрмет

1992 жылы Қарағанды облысының Жезқазған қаласында Ағыбай батырдың 190 жылдығы, ал 2002 жылы Балқаш қаласында 200 жылдығы республикалық деңгейде аталып өтті.

Ескерткіш

Балқаш қаласында батырға арналған ескерткіш орнатылған.