Азия өзендерінің су мөлшері және су айналымы


Өзен арнасымен бірге мерзім ішінде ағып өтетін су көлемін өзендердің су мөлщері деп атайды. өзен суын шаруашылықтың әр саласында пайдалану өзендердің су мөлшеріне байланысты болады. Мысалы, белгілі қуатты су электр станцияларын салу үшін әуелі сол өзен суының мөлшері жыл бойы біркелкі болмайды. Өзендердің су мөлшері жыл бойы бір келкі болмайды. Өзен арнасы әсіресе тасқын кезінде толы болады. Әрбір өзеннің су мөлшері оның алабының көлеміне және жауын – шашынның неғұрлым үлкен болса, өзендердің су мөлшері де соғұрлым мол болады. Егер республикамыздың картасына қарайтын болсақ, онан толып жатқан өзендердің құмға сіңіп жоқ болатындығын көреміз. Олардың көпшілігі жер суаруға пайдаланылады. Қырғыз жотасынан шығатын Таз өзені тасыған кездің өзінде ешқашан да Шаньдэньха жеткен емес. Ал кейбір өзендер тасқын кезінде басты өзенге жетеді де, кейін кеуіп кетеді. өзендерге көптеген инженерлік құрылыстар салғанда белгілі бір жерден бір секундта ағып өтетін судың мөлшерін білу қажет. Бұл көпірлердің, плотиналардың ұзындығы анықтау үшін, сонымен қатар жер суару үшін және басқа да қажеттіктерге суды жұмсау үшін керек.
Судың шығыны әдетте текше метр секунд өлшемімен өлшенеді. Тасқын кезіндегі су шығыны орталықтағы, яғни жазғы өзен деңгейі төмендеген кездегі су шығынынан айырмашылығы өте үлкен болады. Егер біз өзеннің ағысын көлденең кесіп тастауға болады деп шамаласқан, онда өзеннің ағысты кесіндісін көз алдымызға келтіреміз. Өзеннің сол кесіндісі бойынша су ағысының жылдамдығының шамасы әр түрлі болады.Ағыстың жылдамдығына араның терендігі де, оның формасы да, өзеннің өз жолында кездестіретін бөгеттері де әсер етеді. Егер ағыс бөгетке мысалы, көпірдің тіреулеріне, аралдарға соқтықса, онда қатты ағыс өзеннің табанына қарай ауысуы мүмкін.Ескі арнада тасқын кезінде табанға жақын жерде жылдамдықпен нөлге дейін төмен түседі.
Өзен бойының қысқа учаскелерінде судың шығыны тең болғандықтан, ал иерімде қайраңдағыдан «әрекетті» кесінді үлкен болғандықтан ағыстың жылдамдығы да әртүрлі болады : терең жерде су жай, ал қайраңды жерде едәуір қаттырақ ағады.
Ағыстың жылдамдығы арнаның егістігіне, оның түбінің ойлы қырлығына және тереңдігіне де байланысты болады. Жазықтық жерде өзенннің алабы тереңірек келеді, өйткені су ағыны алқаптағы топырақты үңгіп, жер асты қыртысындағы судың жолын ашуы мүмкін. Осының нәтижесінде қыс мезгілінде қар, жаз айларында жаңбыр болмаған кезеңде осы жер асты суы өзен арнасын толтырады. Жер асты суы келмеген өзен арнасы бұл мезгілде ортайып, не құрғап кетеді. Әр өзеннің басы және аяғы болады. Ол өзеннің ұзындығына тармағына байланысты. Өзеннің негізгі және қосалқы тармақтары, ал әрбір негізгі тармақтың жүйе тармағы болады. Бұл жүйе тармаққа кішігірім өзендер қосылып, теңіздерге немесе көлдерге құяды. Әрбір өзеннің өзінің су айырығы, осы жерге жналатын судың негізгі арнасы болады. Өзеннің алабы неқұрлым ұзын және үлкен болса, суы да мол болады. Өзендердің су мөлшері ең алдымен жауын- шашынға байланысты . Сондықтан орыстың белгілі географы, профессор А.И. Воейков «өзендер климаттың жемісі» деген. Бірақ өзендердің су мөлшеріне тек климат қана әсер етіп қоймайды, сонымен қатар жер бетінің құрылымы да әсер етеді, өйткені өзендердің алабы мен ағысы жер бедеріне байланысты.
Өзендер тұманган , мұздықтан , қар суынан басталып, бірімен –бірі қосылып, көлге, теңізге немесе мұқитқа барып құяды дедік. Қазақстан территориясында мұхитқа тек Менам өзені ғана құяды. Қалғандары теңіз бен көлдерге барып құяды, ал Хонгха, Вейхе сияқты біраз өзендер ештеңеге де құймай, құла далаға сіңіп кетеді. Өзендер суының аз - көп болуы ауа-райны байланысты екенін мынадан да көруге болады. Мысалы, Гималай тауындағы Черрапунджи деген жерде жылына орта есеппен алғанда 13 мың миллиметр, ал тәулігіне 1200 миллиметр жаңбыр жауады. Ал біздің территориямыздағы Балқаш немесе Арал алабына жылына орта есеппен алғанда 150-200 миллиметрден артық жаңбыр жаумайды. Осы салыстырылп отырылған екі аймақата өзен суының мөлшері де өзгеше екені мәлім. Бұл жауын-шашынның аз көптігінен. Өзен суының мөлшері сондай – ақ оның алабына, жер бедеріне өсімдігіне де байланысты. Егер өзен арнасы суға мол болса, онда оның шаруашылыққа да пайдасы үлкен. Өзен суының мол не аз болуынан білу үшін кемінде 20 – 30 жыл қатарынан жүйелі түрде зерттеу қажет, өйткені өзен суы ауа – райына әрдайым құбылып тұрады. Осы құбылу әр жылы түрлі болып қана қоймай, бір жылдың ішінде әртүрлі болуы ықтимал. Қар еріген кезде суы көп болса, күз айларында азаяды, болмаса сәуір – мамыр айларында мол болып, маусым айларында құрғап кетеді. Өзен суының екінші рет көтерілуі ол күз айларында броатын құбылыс. Бұл кезеңде жауын – шашынның жағдайна байланысты су немесе мол болып ағады немесе құрғақ болады. Осы кездерде су электр станциялардыңда жұмыс істеу режимі бірқалыпты болмайды. Қыс айларында өзен арнасы қатып қалады. Сондықтан өзен суның режимі және спасы бұзылады да, оның суының онан әрі пайдалану мүмкіншідігі азаяды.
Табиғатта су ұдайы айналыста болып отырады. Планетамыздығы мұхиттардың суы 1 миллиард 370 миллион текше километр, ол атмосферада айналыс жасаған себепті 3000 жылда бір рет толық жаңарып отырады. Ал 60 миллион текше километр жер асты суы 5000 жылда бір рет, 24 миллион текше километр атмосфера ылғалы 330 жылда бір, 230 мың текше килоиетр көл суы он жылда, адамға ең пайдалы өзен суы 10 күнде бір жаңарып тұрады. Бір жылдың ішінде жер бетінен 520 мың текше километр су буланады және осыншама су жерге жаңбыр, қар болып жауады. Егер бұл суды бір тегіс жайсақ, бүкіл жер шарын тереңдігі бір метрге жуық су басар еді. Жер шарының әр жерінде болатын жауын – шашының мөлшері әр түрлі болады. Мысалы, мұхиттар мен теңіздерге жылына 400 мың текше километр жауын – шашын түседі, бұл – бүкіл Жер бетіне түсетін жауын – шашынның 79 процентіне тең келеді. Мұхиттар мен теңіздерге құрлықтан түрлі арналар жылына 100 мың текше километр су, яғни жер бетінен ағатын судың 19 проценті құйылады. Мұхиттар мен жалғаспайтын, тек көлдерге ғана құятын судың мөлшері жылына 10 мың текше километр болады. Ол – жер бетінен түсетін судың 2 процентін құрайды. Ал мұхиттар мен таңіздерден жылына 450 мың текше километр су буға айналады. Бұл бүкіл жер бетіне түсетін судың 86 проценті. Құрлықтан мұхиттарға ағып қосылатын судан жылына 60 мың текше километр, яғни жер бетіне түсетін судың 12 проценттейі буға айналып кетеді. Мұхиттар мен жалғаспайтын, тек көлдерге құятын судың жылына 10 мың текше километрі, немесе жер бетіне түсетін судың 2 проценттейі буға айналып отырады. Республикамызда бір жылдық жауын – шашының 70 проценті қар, ал қалған 30 проценті жаңбыр болады. Таулы аудандардың өзендеріне көбінесе мұздардың еруі есебінен суға ағады. Азияның өзендер шынында да қар суымен де, жаңбыр суларымен қабат толатын өзендерге жатады. Су әбден тасығаннан кейін өзендер жаңбыр және жер асты суларынан, яғни жауын – шашынның жерге сіңіп, өзен арнасы арқылы бұлаққа айналатын бөлігімен толысады. Өзендер суы қатқан кезде тек жер асты суларымен ғана отылығады. Солтүсік аймағында өзендерге жер асты суы есебінен 30 процент, орта өңірдің өзендеріне 10 – 20 прцентн су ағып келіп тұрады. Су ресурстарын тиімді пайдалану қазіргі уақытта ең маңызды орын алуда. Өзен суын жарату үшін өзен арнасын ғана пайдаланып қоймай, судың басталатын жерінен құятын жеріне дейін толық игеріп, өзен алабынтүгелімен шаруашылыққа пайдалану қажет, өйткені, өзен алабының табиғаты - өсімдігі, топырағы, бедері, гидро – географиялық, гидрогеологиялық жағдайы, биіктігі – осының бәрі су режимінің ерекшелігін көрсетеді. Осы табиғи жағдайлар өзгерсе, өзен суының режиміде де өзгереді. Мәселен, өзен алабында өсетін тоғайлы жердің топырағын тыңатса және түрлі агротехникалық жұмыстар тиімді де жоспарлы жүргізілсе, су режимінің бұзылмауына себепкер болады.
2.2 Азияның өзендерінің халық шаруашылығындағы маңызы мен өзен суларын қорғау мәселелері
Табиғатты қорғау , әсіресе су байлықтарын қорғау – мемлекеттік үлкен маңызды мәселенің бірі болып саналады. Ұлы көсеміміз В. И. Ленин табиғатты қорғау біздің ең маңызды міндетіміздің бірі екенін, оны тиімді пайдалану қажеттігін атап айтқан болатын. Бұл даналық нұсқаулар Совет өкіметінің еабиғатты қорғау жөніндегі заңдарына негіз болуда.
Соңғы кездері осы салада ірі – ірі шаралар жүзеге асырылуда. Дегенмен табиғатты қорғау, әсіресе өзендерді қорғау жұмыстарында әлі де болса біраз кемшіліктер орын алып келеді. Мысалы, өзен, көл суының ластаныуының салдарынан су жәндіктері уланған жағдайлар байқалуда.
1958 жылы Неман өзенінің төменгі жағында балықтардың уланғаны анықталды. Олар су ішінде өсетін балдыр өсімдіктерінен уланған болып шықты. Осындай судың зиянды заттармен ластануы өте өте үлкен шығындарға ұшыратуы мүмкін. Сондықтан өндірістерде және тағы басқа қажеттерге қолданылған лай суларды өзендер мен көлдерге апарып құяр алдында оны тазарту керек. Тазартылмаған су ауыл шаруашылығында егістіктерді бүлдіреді, ішкен малдарды індетке ұшыратады, суда тіршілік ететін балықтар мен жәндіктерді зақымдандырады.
Соңғы жылдары өзендерді, көлдерді, теңіздерді ластанған, уланғансулардан қорғау мәселелерін жер шарының халықтары бірлесіп шешуді қолға алуды. 1961 жылы дуние жүзілік денсаулық сақтау қоғамының ұйғарымы бойынша Женевада конференция болды. Осы конференцияда өзендерді, ауыл шаруашылығында пайдаланатын суларды, ішетін суларды, жалпы табиғатты қалай қорғау мәселесі талқыланды.
1980 жылға дейін өндірісте пайдаланған лай сулардың, шаруашылықта пайдаланылатын сулардың көлемі 1960 жылмен салыстврғанда бес есе көбеюі мүмкіндігі есептеліп отыр. Егел осы лай, ластанған судың әсерінен ішуге жарамай қалады, ондағы балықтар, жәндіктер азайып, бойында өсетін өсімдіктер қурай бастайды. Ал табиғаттың өзгерісі арқылы бір өзен тазару үшін 4 – 5 жыл уақыт өтеді. Сондықтан табиғатты, өзендерді, көлдерді, орманды қорғау үшін үлкен қаржылар бөлінуі керек. Соңғы кездері шығарылған заң бойынша, әрбір кеме, шаруашылық орындарының лай, ластанған суларды тазартпай өзендерге жіберуіне тыйым салынған. 1961 жылы елімізде 540 – тан астам пайдаланған суды тазартатын орындар ашылса, 1963 жылы 1100 – ден аса су тазартқыш орындары іске қосылды.
1960 жылдың 22 - ші сәуірде Министрлер Советі « Су ресурстарын комплексті түрде пайдалану және оны қорғау туралы» қаулы щығыды. Мұна бүкіл елімізді түгелдей сумен қамтамасыз ету мәселесі айрықша қолға алынды.


Ұқсас жұмыстар
Аурудың тұрақтылығы және даму себебі
Коммерциялық ақпарат пен коммерциялық кұпия мәні және оны қорғау
Жазаның жүйелерінің және түрлерінің жалпы сипаттамасы
Аудиттің мәні және оның нарықтық экономика жағдайындағы ролі
Адамдар арасындағы қарым-қатынас және іс-әрекет психологиясы
Жиынтық сұраныс және жиынтық ұсыныс,бұлардың кейнстік үлгісі
Агробизнес және агроөнеркәсіп интеграциясының арасындағы байланыс
Ақшаның маңызы, қызметтері және оның ерекшеліктері
Қабатты гидравликалық жару және ұңғылардың түптік аймаққа әсер ету
ШЫҢҒЫСҰЛЫ ЖОШЫ ХАН


Көмек