СӘКЕН БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІНІҢ НЕГІЗІН САЛУШЫ
Балалар әдебиетінің жаңашыл бағыты
Сәкен Сейфуллин — қазақ кеңес балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, балалардың сүйікті жазушысы. Оның социалистік реализм әдісімен жазылған өлең-әңгімелері кеңес өкіметі орнаған алғашқы жылдардан-ақ жаңашылдығымен көзге түсіп, балалардың сүйіп оқитын шығармаларына айналды.
Тақырыптық өзек
Еңбек, теңдік, жаңа қоғам, жас ұрпақты тәрбиелеу.
Тілдік ерекшелік
Жеңіл, әсерлі, сахнада тақпақтап айтуға ыңғайлы.
Тәрбиелік мән
Оқуға, өнер-білімге ұмтылыс пен қоғамдық жауапкершілікке баулу.
Негізгі шығармалары
Балаларға арналған және жасөспірімдерге жақын тақырыптарды көтеретін туындыларының қатарында: «Бандыны қуған Хамит» (1922), «Бұлшық ет» (1923), «Балалар» (1925), «Келіншектің бесік жыры» (1926), «Пионерлер» (1929), «Октябрь күні» (1929), «Маузер» (1929), «Біз комсомол» (1935), сондай-ақ «Ананың хаты» (1925), «Анаға жауап» (1926) сияқты өлең-әңгімелері бар.
«Октябрь күні»: жасөспірімге түсінікті ұран
Октябрь революциясының жеңісін жасөспірімдерге ұғындыру мақсатында Сәкен жеңіл де әсерлі тілмен, сахнада тақпақ етіп айтуға лайықталған «Октябрь күні» (1929) өлеңін жазды. Бұл туындының тәрбиелік мәні зор болды: теңдікке, оқуға, өнер-білімге жол ашқан тарихи өзгерісті балалар санасына түсінікті етіп жеткізу — кеңес балалар әдебиетінің басты міндеттерінің бірі саналды.
Қолға қызыл туын алып,
Қараңғыны қылған жарық —
Қымбатты күн — Октябрь.Арпалысып залымдармен,
Теңдік бізге алып берген,
Талай жалшы соңына ерген,
Жолбасшы күн — Октябрь.
Еңбек тақырыбы және жаңа көзқарас
Сәкеннің «Бұлшық ет» өлеңі еңбек еткен адамның еңбегін, табысын сүйсіне жырлап, оны жасөспірімге үлгі ретінде ұсынады. Автор еңбекті құрметтеу идеясын көркем бейнемен дәл жеткізеді: күш-қайрат пен төзім — еңбек арқылы қалыптасатын асыл қасиет.
Боялған түрлі шырайлы
Сұлу емес сырлы бет.
Ширатылған түйіндей,
Шырт сұлу күшті бұлшық ет.Балғын білек, балтыр да,
Ширатылған түйіндей.
Бұлтылдаса бұлшық ет,
Кім тұрмайды сүйсінбей.Көк темір, құрыш, болатпен
Асусыз асқар тау кешкен.
Тас қопарып, жер үгіп,
Шыңырау қазып, жер тескен.
Дәуір талабы: еңбек тәрбиесі
1920-жылдар әдебиетінде еңбекке жаңа көзқарас қалыптастыру күрделі әрі маңызды беталыс болды. Бұл үрдіс мектептерде еңбек тәрбиесін күшейтумен, коммуналар мен интернаттарда, сондай-ақ шаруа жастары мектептерінде политехникалық оқуды енгізумен ұштасып жатты. Политехникалық оқудың мақсаты — балаларды өндіріс пен ауыл шаруашылығы негізіндегі еңбектің түрлі салаларымен таныстыру еді.
Сәкен «Қалаушылар жыры» өлеңінде қалаушы еңбегінің табиғатын қысқа да нық образ арқылы береді: «Қолда қалақ, шот аяқ, сұрғылт балшық үстіміз…»
Өмірбаяны: білім жолы мен қоғамдық қызмет
Білім алуы және ерте шығармашылық
- Алғаш ауыл молдасынан оқып, хат таныды.
- 1905 жылы Успенск (Нілді) мыс зауытындағы мектепке қабылданып, шамамен үш жыл оқыды.
- Кейін Ақмоладағы бастауыш орыс мектебінде, одан соң үш кластық училищеде білім алды.
- Екі тілде қатар білім алуы орыс әдебиетімен де, өз халқының әдебиетімен де терең танысуына жол ашты.
- 1913 жылы Омбыдағы оқытушылар семинариясына түсіп, 1916 жылы бітірді.
- Омбыда студенттердің «Бірлік» әдеби үйірмесіне қатысып, алғашқы жинағын құрастырды; ол 1914 жылы Қазанда «Өткен күндер» атауымен басылып шықты.
Қоғамдық-саяси белсенділік
- 1916 жылы семинарияны бітірген соң, Ақмола төңірегіндегі ауыл мектебіне мұғалім болып орналасты.
- Патша өкіметінің майдан жұмысына қазақтарды алу туралы жарлығы халық наразылығын күшейтіп, ұлт-азаттық күреске ұласқан тұста Сәкен еңбекші бұқара жағында болды.
- Көтеріліске қатысушылармен байланыс жасап, ауыл арасынан күш-көмек жинауға жәрдемдесті, көтерілісті қолдаған өлеңдер жазды.
- 1917 жылғы Ақпан революциясы кезінде Ақмолаға келіп, алғашқы кеңестерді құру ісіне араласты.
- «Тіршілік» газетін ұйымдастырып, халықтың қас дұшпандары ретінде сипатталған ел жуандарын және оларды жақтаушыларды әшкерелеуге атсалысты.
Жазушылық мұра және танылуы
Қуғын-сүргін, айдау кезеңдерінде де Сәкен өлең жазуын тоқтатпағаны айтылады. Осы тұстағы «Жас қазақ марсельезасы» қазақ жастарының революциялық гимніне айналған туынды ретінде аталады.
1920–1930 жылдардағы еңбектері
- «Қызыл сұңқарлар» пьесасы (1920).
- «Тар жол, тайғақ кешу» романы.
- «Асау тұлпар», «Домбыра», «Экспресс» өлеңдер жинақтары.
- «Жер қазғандар», «Бандыны қуған Хамит» повестері және көптеген әңгімелер.
- «Советстан», «Қызыл ат», «Көкшетау», «Маузер» поэмалары.
Мемлекеттік және әдеби қызметі
- 1920 жылы оқу-ағарту және баспасөз жұмыстарына жетекшілік етті; Қазақстан ОАК президиумының мүшесі болып сайланды.
- 1922 жылы Халық ағарту комиссарының орынбасары болды; кейін кеңестік басқару құрылымдарында жауапты қызмет атқарды.
- «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Социалистік Қазақстан») газетінде редакторлық қызмет атқарды.
- 1924–1937 жылдары мәдени-ағарту мекемелерінде қызмет етті, жоғары оқу орындарында қазақ әдебиеті тарихынан дәріс оқыды.
- «Әдебиет майданы» (қазіргі «Жұлдыз») журналының редакторы болды.
Қорытынды дерек
1936 жылы Қазақстан жұртшылығы Сәкен Сейфуллиннің әдеби қызметінің жиырма жылдығын атап өтті. Жазушының қазақ кеңес әдебиетіндегі еңбегі жоғары бағаланып, ол «Еңбек Қызыл Ту» орденімен марапатталды. Сәкен Сейфуллин 1938 жылы қайтыс болды.