Салықтық міндеттемені орындау мерзімдері
Салықтық міндеттемелер: құқықтық институт ретінде
Салықтық міндеттеме институты ұзақ жылдар бойы ғылыми және практикалық тұрғыдан зерттеліп, жинақталған қорытындылар мен тұжырымдамалардың нәтижесінде бүгінгі күні Салық кодексінің жалпы бөлімінде орнықты орын алды. Бұл — салық салу жүйесінің тұрақтылығы мен қоғам үшін айрықша маңызы бар құбылыс.
Дәстүрлі тұрғыдан алғанда «міндеттеме» ұғымы көбіне азаматтық құқықтағы келісім мен шарттан туындайтын цивилистикалық құрал ретінде қарастырылады. Ал салықтық міндеттеме — ұлттық табысты қайта бөлуге қатысты экономикалық мазмұны бар, биліктік-өктем сипатқа ие және салықтық қатынастарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін қатаң айқындауға қызмет ететін құқықтық тетік.
Заң шығарушы айқындаған салықтық міндеттеменің мазмұны
- 1 Тиісті салық заңдарына сәйкес салық төлеушінің мемлекет алдында туындайтын міндеті салықтық міндеттеме болып танылады.
-
2
Салық төлеуші салықтық міндеттеме талаптарына сай:
- салық органында тіркеу есебіне тұруға;
- салық салу объектісін және салық салуға байланысты объектіні айқындауға;
- салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеп шығаруға;
- салық есептілігін жасауға, белгіленген мерзімде табыс етуге;
- салықтар мен міндетті төлемдерді төлеуге міндетті.
- 3 Мемлекет салық органдары арқылы салық төлеушіден салықтық міндеттемелерді толық көлемде орындауды талап етуге құқылы.
- 4 Міндеттеме орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған жағдайда мемлекет Салық кодексінде көзделген тәртіппен міндеттемені қамтамасыз ету тәсілдерін және мәжбүрлеп орындату шараларын қолдануға құқылы.
Түсініктеме
- Салықтық міндеттеме — салық төлеушінің мемлекет алдындағы біржақты міндеті; түпкі нәтиже — тиесілі салық сомасын мемлекет кірісіне аудару (төлеу).
- Осы міндеттеме негізінде мемлекет салықтық төлем сомасын төлеуді талап ету құқығына ие.
Салықтық міндеттеменің экономикалық және құқықтық табиғаты
Негізгі белгілері
- Тек мемлекеттің еркіне және әмірлі талабына сәйкес туындайды.
- Әрдайым мерзімді сипатта болады.
- Мемлекеттік (қоғамдық) құқықтық табиғатымен ерекшеленеді.
- Көбіне ақшалай нысанда көрініс табады.
Орындауды қамтамасыз ету
- Мәні бойынша біржақты міндеттеме болып табылады.
- Тиісті деңгейде орындалуы мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етіледі.
- Салық төлеушінің белсенді іс-қимылдарын (аудару, есептеу, тапсыру) талап етеді.
- Әрбір салыққа тән объект, база, ставка және кезең арқылы нақтыланады.
Объект, нысан және құрамы
- Объект: міндетті тұлға — салық төлеушінің салық төлемі сомасын мемлекетке тапсыру кезіндегі іс-қимылдары.
- Нысан: мемлекет (салық органдары) мен салық төлеуші (заңды және жеке тұлғалар) арасындағы байланыстың сыртқы көрінісі.
Салықтық міндеттеменің құрамы
Субъект
Салық төлеуші және мемлекет.
Объект
Салық төлемін мемлекет кірісіне аударуға бағытталған іс-қимыл.
Мазмұн (мән-жай)
Құқықтар мен міндеттер, оларды орындаудың заңи шарттары.
Салықтың заңи құрам элементтері және олардың рөлі
Қазақстан Республикасының салық заңнамасында салық төлеуші, салық салу объектісі, салық базасы, салық кезеңі, салық ставкасы, есептеу тәртібі, есепті кезең, төлеу мерзімі, төлеу тәсілі мен тәртібі сияқты элементтер жетекші ережелер ретінде бекітіледі. Бұл элементтерсіз салықты есептеу, төлеу және төлеуді талап ету мүмкін емес.
Объектілер
Салық салу объектілері және салық салуға байланысты объектілер ретінде мүлік пен іс-әрекеттер белгіленеді. Олардың болуы салық төлеушіге қатысты міндеттеменің туындауына негіз болады.
Салық базасы
Объектінің құны, физикалық жай-күйі немесе өзге сипаттамалары. Салық сомасы, әдетте, базаға ставка қолдану арқылы есептеледі.
Ставка және кезең
Салық ставкасы — базаның өлшем бірлігіне шаққан есептеу шамасы (пайызбен немесе абсолют сома). Салық кезеңі аяқталғанда база айқындалып, төленуге тиіс сома түпкілікті есептеледі.
Маңызды қорытынды
Салық кезеңі — салық базасын қалыптастыру процесін аяқтайтын және салықтық міндеттеменің мөлшерін түпкілікті айқындауға мүмкіндік беретін уақыт аралығы.
Салықтық міндеттемені орындау: негізгі қадамдар
Салықтық міндеттемені орындау — әрбір субъектінің міндеттерін құрайтын іс-қимылдарды белгіленген тәртіппен толық әрі уақтылы жүзеге асыру. Міндеттеме мемлекеттің талаптарына сай, тиісінше және жеткілікті деңгейде орындалуға тиіс.
Салық төлеушінің міндетті іс-әрекеттері
- Салық органында тіркеу есебіне тұрады.
- Салық салу объектілері мен байланысты объектілердің есебін жүргізеді.
- Объектілер, база және ставкалар негізінде төленуге тиіс сомаларды есептеп шығарады.
- Салық есептілігін жасайды және белгіленген мерзімдерде тапсырады.
- Белгіленген тәртіппен және мерзімдерде есептелген сомаларды (қажет болса айыппұл мен өсімпұлды қоса) төлейді.
Орындау уақыты
Объектіні айқындау, соманы есептеу және төлеу үшін салық заңында белгіленген уақыт кезеңі немесе шекті мерзім.
Орындау орны
Әдетте банк мекемелері арқылы тиісті бюджетке аудару жүзеге асатын орын. Төлем тапсырмасын банкке тапсырған күн — орындау күні ретінде танылады.
Орындау тәртібі
Міндеттемені орындауға бағытталған әрекеттердің механизмі мен кезектілігі: есеп, есептілік, төлеу, өзара есепке жатқызу.
Қашан орындалды деп есептеледі?
- Қолма-қол емес төлемде — банк (немесе уәкілетті ұйым) төлем тапсырмасын акцепттеген күннен бастап.
- Қолма-қол төлемде — салық төлеуші соманы банкке немесе уәкілетті органға төлеген сәттен бастап.
- Салық агенті ұстап қалатын салықтар бойынша — тиісті соманы ұстап қалған күннен бастап.
- Артық төленген сомаларды есепке жатқызу арқылы — бюджетпен кезектегі есеп айырысу кезінде.
Ерікті орындау және мәжбүрлеп орындату
Ерікті орындау тәсілдері
Салықтарды дербес және өз еркімен төлеу — салықтық-құқықтық мәдениеттің көрінісі әрі міндеттемені орындаудың негізгі тетіктерінің бірі.
- Декларация (оның ішінде оңайлатылған декларация) негізінде төлеу.
- Патент алу жолымен төлеу.
- Біржолғы талон негізінде төлеу.
- Салықтық төлем сомасын бюджетке енгізу арқылы төлеу.
Мәжбүрлеп орындату тәсілдері
Салық төлеуден жалтару немесе сомаларды уақытылы әрі толық төлемеу жағдайында заңда көзделген мәжбүрлеу шаралары қолданылады. Бұған, мысалы, табыс төлеу кезінде ұстап қалу, салық хабарламасы негізінде өндіріп алу, сондай-ақ берешекті мәжбүрлеп өндіріп алу жатады.
Салық хабарламасы: мазмұны және жіберілу мерзімдері
Салық органының салықтық міндеттемені орындау қажеттілігі туралы салық төлеушіге жолдаған жазбаша хабарламасы салық хабарламасы деп аталады. Хабарлама нысанын уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді.
Хабарламада көрсетілетін деректер
- Салық төлеушінің аты-жөні немесе толық атауы;
- тіркеу нөмірі;
- салықтық міндеттеме сомасы;
- орындау жөніндегі талап;
- жіберудің негіздемесі және даулау (шағымдану) тәртібі.
Жіберілу мерзімдерінің үлгілері
- Салық заңын бұзушылықты жою туралы — бұзушылық анықталған күннен бастап 5 жұмыс күнінен кешіктірмей.
- Камералдық бақылау нәтижелері бойынша — бұзушылық анықталған күннен бастап 2 жұмыс күнінен кешіктірмей.
- Салықтық тексеру нәтижелері бойынша есептелген сомалар туралы — шешім қабылданған күннен бастап 5 жұмыс күнінен кешіктірмей.
Мерзімдер, қайта қарау құқығы және артық төленген сома
Міндеттемені орындау мерзімдері
Салық кодексінде мерзімдер мұқият белгіленеді: мерзімнің өтуі оның басталуын айқындайтын нақты оқиға немесе заңи іс-әрекет болған күннен кейінгі келесі күні басталып, салық кезеңі аяқталған күннің соңында аяқталады.
Салықтық бақылау нәтижелері бойынша жіберілген хабарлама негізінде міндеттеме, әдетте, хабарлама қолына тапсырылған күннен кейінгі күннен бастап 10 жұмыс күні ішінде орындалуға тиіс.
Қайта есептеу және талап ету мерзімдері
- Салық органы салық кезеңі аяқталғаннан кейінгі 5 жыл ішінде төлемдердің дұрыстығын тексеруге немесе есептелген соманы қайта қарауға құқылы.
- Салық төлеуші де сол 5 жыл ішінде артық төленген соманы қайтаруды талап етуге құқылы.
Артық төленген сома
Салық кезеңінде бюджетке төленген сома мен төленуге есептелген сома арасындағы айырма артық төленген сома болып танылады.
Есепке жатқызу тәртібі
- 1) нақты салық түрі бойынша өсімпұл/айыппұлды өтеу;
- 2) басқа салықтар бойынша өсімпұл/айыппұлды өтеу;
- 3) басқа салықтар бойынша бересі соманы өтеу;
- 4) болашақ төлемдер есебіне есепке жатқызу.
Қайтару мерзімі
Артық төленген соманы қайтару туралы өтініш берілген жағдайда, салық органдары, әдетте, өтініш тапсырылған күннен бастап 15 жұмыс күні ішінде қайтаруды жүзеге асырады.
Салық төлеу мерзімін өзгерту (кейінге қалдыру)
Егер салық төлеуші салықтарды (төлем көзінде ұсталып қалатын салықтар мен акциздерден басқа) заңда белгіленген мерзімде төлей алмаса, салық органдарына негізделген өтініш беру арқылы төлеу мерзімін кейінге ауыстыруы мүмкін. Мұндай ауыстыру, әдетте, күнтізбелік жылдың 10 айынан аспайтын мерзімге беріледі.
Негіздеме
Кепілге алынған мүлік немесе банк кепілдігі төлеу мерзімін өзгертудің құқықтық негізі болып табылады.
Шешімді кім қабылдайды?
- Республикалық бюджетке түсетін немесе бюджеттер арасында бөлінетін салықтар бойынша — Үкімет айқындаған тәртіппен уәкілетті орган шешім қабылдайды.
- Толық көлемде жергілікті бюджетке түсетін салықтар бойынша — жергілікті атқарушы органмен келісе отырып, тіркеу орны бойынша салық органы шешім қабылдайды.
Мерзімінде орындалмаған міндеттеме: құқықтық салдар
Салық төлеуші салықтарды белгіленген мерзімдерде орындамаған жағдайда, уақытылы орындалмаған міндеттеме бойынша заңда көзделген шаралар қолданылуы мүмкін. Мәтінде, соның ішінде, мына салдарлар аталады:
- төленбеген сомаға өсімпұл есептеу;
- банктік шоттар бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұру;
- салық берешегі есебінен мүлікке қатысты шаралар қолдану (заңда көзделген тәртіппен).
Түйін
Салықтық міндеттеме — мемлекеттің талап ету құқығымен сабақтасқан, салық төлеушінің уақтылы әрі толық орындауға тиіс біржақты міндеті. Оның нақтылығы салықтың заңи құрам элементтерімен қамтамасыз етіледі, ал орындалуы — ерікті төлеу мәдениетімен де, қажет болған жағдайда мәжбүрлеп өндіріп алу тетіктерімен де бекітіледі.
Ескерту
Бұл мәтін оқу-танымдық мақсатта редакцияланып берілді. Нақты құқық қолдану үшін қолданыстағы Салық кодексінің ресми мәтініне және уәкілетті органдардың түсіндірмелеріне сүйеніңіз.
Басты акцент
Міндеттемені орындау уақыт, орын, тәртіп және тәсіл арқылы қатаң регламенттеледі.