Өсімдіктердің қолайсыз жағдайларға төзімділігі
Өсімдіктердің қолайсыз жағдайларға төзімділігі
Климаттық және топырақ жағдайлары өсімдіктердің өсіп-жетілуіне әрдайым қолайлы бола бермейді. Қатаң орта факторлары өсімдіктердің тіршілігіне қауіп төндіріп, өнімділікке де, тіршілік қабілетіне де тікелей әсер етеді. Дегенмен барлық топырақ-климаттық жағдайларда өсімдіктер ортаға бейімделу арқылы өз тұрақтылығын арттыра алады.
1) Төзімділік (жалпы ұғым)
Орта факторларына қарсы тұру және тіршілігін сақтау мүмкіндігі.
2) Температураға төзімділік
Суық пен жылудың ауытқуына физиологиялық жауап беруі.
3) Қуаңшылыққа төзімділік
Ылғал тапшылығында суды үнемдеу және бейімделу қабілеті.
4) Тұздылыққа төзімділік
Тұз концентрациясы жоғары ортада өсуін жалғастыру мүмкіндігі.
Қолайсыз климаттың өсімдікке әсері
Солтүстік және қоңыржай өңірлерде өсімдіктер қысқы құрғақшылықтан және температураның жиі ауытқуынан зардап шегеді. Мұндай кезеңдерде күздік дақылдар мен жеміс ағаштары үсікке шалдығуы мүмкін. Қыста өсімдікке әсіресе төмен температура ғана емес, жылымық кезіндегі температураның күрт құбылуы да қауіпті.
Тұзды топырақтарда өсімдіктер тұздардың жоғары концентрациясымен «күресуге» мәжбүр. Соған қарамастан, бейімделу тетіктері арқылы көптеген түрлер осындай ортада да тіршілігін сақтайды.
Негізгі ой
Аса қиын орта жағдайларында организмнің тіршілікке қабілеттілігін тек «төзімділік» емес, ең алдымен бейімделгіштік анықтайды.
Суыққа және аязға төзімділік: физиологиялық негіздері
Н.А. Мансұмов (1912) «Өсімдіктердің үсуі мен суыққа төзімділігі» еңбегінде өсімдік жасушаларында мұз қатқан кезде протоплазманың коллоидтық құрылымы бұзылып, соның салдарынан өсімдік үсіп, тіршілік әрекеті тоқтайтынын көрсеткен.
Осыдан маңызды қорытынды шығады: өсімдік бойында су азайған сайын мұзға айналатын су мөлшері де кемиді. Сонымен бірге сусызданумен қатар қорғаныш заттарының (қанттар мен тұздардың) жиналуы протоплазма коллоидтарының тұрақтылығын арттырады.
Өсімдіктің зат алмасуы мен орта жағдайлары арасында үйлесімді байланыс бар. Бұл үйлесім бұзылғанда (Сергеевтің пікірі бойынша) өсімдік зақымданып, тіршілігін тоқтатуы мүмкін.
Транспирацияның рөлі
Суды көп буландыратын ағаш тұқымдастары әдетте суыққа төзімсіздеу келеді. Транспирация неғұрлым төмен болса, өсімдік соғұрлым аязға төзімді болуы ықтимал.
Маусымдық ырғақ
Күзде вегетация мен өсу процестерін дер кезінде тоқтату маңызды. Өсу мерзімінің созылып кетуі аязға төзімділікті төмендетеді.
Агротехникалық ықпал (тыңайтқыш пен суару)
- Азотты тыңайтқышты кеш енгізу және жазғы/кеш суару өсуді ұзартуы мүмкін, бұл аязға төзімділікті төмендетеді.
- Вегетация соңында фосфор-калий тыңайтқыштарын беру көмірсулардың жиналуын күшейтіп, біржылдық өркендердің жетілуін жеделдетіп, аязға төзімділікті арттыруы ықтимал.
- Қыста суару (жағдайына қарай) жеміс ағаштарының төзімділігіне оң әсер беруі мүмкін.
Шынықтыру: И.И. Тумановтың тұжырымдары
И.И. Тумановтың зерттеулеріне сәйкес, аязға төзімділік ұзақ әрі күрделі даярлықтың нәтижесінде қалыптасады. Аязға төзімді ету тек қажетті генетикалық табиғаты бар өсімдіктерде ғана мүмкін.
Шынықтыру өсімдікте өсу процесі тоқтап, ол тыныштық кезеңіне өткенде тиімді жүреді және әдетте екі фазадан тұрады:
1-фаза: төменгі оң температура
Жасушаларда қорғаныш заттары, әсіресе қанттар жиналады.
2-фаза: теріс температурада баяу салқындату
Протоплазманың су өткізгіштігі артып, мұзға бейім су жасушааралық кеңістікке ауысады; бұл төмен температураға төзімділікті күшейтеді.
Қызықты заңдылық: өте төмен температураның қысқа мерзімді әсері кейде ұзақ мерзім әсер ететін төменірек суықтан да қауіпті болмауы мүмкін.
Суыққа төзімділік деңгейі өсімдіктің түрі мен сортының географиялық шығу тегіне және даму фазаларына тәуелді.
Қуаңшылыққа төзімділік
Қазақстан аумағының көптеген бөлігінде климаттың құрғақтығы айқын байқалады: жауын-шашын аз, жазы ыстық әрі құрғақ. Дала аймақтарында буланғыштық мөлшері түсетін жауын-шашыннан 3–7 есе, кей жағдайларда 7–20 есе артық болуы мүмкін. Мұндай қатаң ортада мәдени дақылдардың да, жабайы өсімдіктердің де өсіп-жетілуі ең алдымен ылғал тапшылығына бейімделу деңгейіне байланысты (Т.Б. Дарқапбаев).
Құрғақшылық түрлері
- Атмосфералық құрғақшылық — ауа құрғақ әрі ыстық болғанда өсімдіктің су тапшылығы күшейеді.
- Топырақ құрғақшылығы — топырақтағы ылғал қоры азайып, тамыр арқылы су сіңіру шектеледі.
Атмосфералық құрғақшылық кезіндегі өзгерістер
Су тапшылығы артқанда жасуша шырынының концентрациясы жоғарылап, өсімдіктің су тарту күші күшейеді. Мұндай жағдайда устьицалардың жабылуы жиілеп, булану (транспирация) азаяды — бұл ылғалды үнемдеуге бағытталған қорғаныш реакциясы.
Маңызды
Қуаңшылыққа төзімділік — тек «суға шыдамдылық» емес, ол физиологиялық реттелу мен бейімделу тетіктерінің жиынтығы.
Мәтін аяқталуы туралы ескерту
Берілген бастапқы материал қуаңшылыққа төзімділік бөлімінде аяқталмай үзілген. Қаласаңыз, мәтінді жалғастыратын бөлігін жіберсеңіз, осы бөлімді бірізді түрде толықтырып, тұтас мақалаға келтіремін.