Жүйке жасушалары
Биологиядан ҰБТ-ға арналған шпаргалка: қысқа әрі жүйелі қайталау
Төмендегі материал негізгі ұғымдар мен анықтамаларды тез қайталауға арналған. Мәтін редакцияланып, бірізді форматқа келтірілді: ұғым → жауап.
Формат
Жылдам қайталау
Ғалымдар және негізгі анықтамалар
Бұл бөлімде биология тарихындағы жиі кездесетін авторлар мен негізгі түсініктер жинақталды.
- «Зоология философиясы» еңбегінің авторы
- Ж. Б. Ламарк
- «Табиғи жүйе» және «Ботаника философиясы» еңбектерінің авторы
- К. Линней
- Эволюциялық ілімнің негізін салушы
- Ч. Дарвин
- Тіршілік ұғымына алғаш анықтама берген
- Ф. Энгельс
- Химиялық эволюция жүретінін болжаған
- А. И. Опарин
- Биосфера туралы ілімнің негізін салушы
- В. И. Вернадский
- Топырақтану ғылымының негізін салушы
- В. В. Докучаев
- 1 г май ыдырағанда бөлінетін энергия
- 38,9 кДж
- 1,5 тоннадан артық салмаққа төзетін сүйек
- Ортан жілік
Есте сақтауға арналған түйін
Линней — жүйелеу мен қосарлы атау, Дарвин — эволюция негізі, Ламарк — трансформизм бағытындағы көзқарастар.
Ботаника: жасуша, ұлпа, мүшелер және көбею
Жасуша құрылысы, ұлпа түрлері, тамыр-жапырақ ерекшеліктері және гүлдің құрылысына қатысты негізгі ұғымдар.
Жасуша және микроскоп
- 1665 жылы өсімдік ұлпасының жұқа кесіндісін микроскоппен алғаш көрген
- Роберт Гук
- Тірі ағзалардың ортақ белгісі
- Денесі жасушадан тұрады
- Жасушаға пішін мен беріктік беретін бөлік
- Қабықша
- Мөлдір, созылмалы қоймалжың тірі зат
- Цитоплазма
- Жасушаның көбеюіне қатысатын құрылым
- Ядро
- Тек өсімдік жасушасына тән денешіктер
- Пластидтер
- Жасуша ішіндегі қысымды реттейтін бөлік
- Вакуоль
- Микроскоптың жарықты қабылдайтын бөлігі
- Айна
- Микроскоптың 2 линзасы бар бөлігі
- Окуляр
- Микроскоптың бірнеше линзасы бар бөлігі
- Объектив
Ұлпалар және олардың қызметі
- Ұлпа
- Шығу тегі, құрылысы және қызметі ұқсас жасушалар тобы
- Жабын ұлпа
- Өсімдік мүшелерінің сыртын қаптап, кеуіп кетуден сақтайды
- Түзуші ұлпа
- Жас жасушалары ұдайы бөлінеді (мысалы, сабақ ұшында)
- Өткізгіш ұлпа
- Минералды тұздар ерітіндісін және органикалық заттарды тасымалдайды
- Тірек ұлпа
- Жасушалары қатты, беріктік береді
- Бөліп шығарушы ұлпа
- Керексіз заттарды шығарады
Тамыр, өркен, жапырақ және бейімделу
- Өсімдіктің жер асты мүшесі
- Тамыр
- Негізгі тамыр
- Тұқымның ұрық тамыршасынан дамиды
- Шашақ тамыр жүйесі
- Бидай
- Кіндік тамыр жүйесі
- Бақбақ
- Өркен
- Жапырағы мен бүршігі бар бұтақтанбаған жас сабақ
- Тікенге айналған жапырақ
- Кактус
- Мұртшаға айналған жапырақ
- Үрмебұршақ
Фотосинтез бойынша қысқа ереже
Өсімдіктерде қанттың түзілуі хлоропластарда жүреді.
Гүл, тозаңдану, жеміс және тұқым
- Гүл табаны
- Гүл бөлімдері бекінетін кеңейген бөлік
- Аталық
- Жіпше мен тозаңқаптан тұрады
- Аналық
- Гүлдің дәл ортасына орналасады
- Тозаңдану
- Аталық тозаңының аналық аузына түсуі
- Бір үйлі өсімдік
- Жүгері
- Екі үйлі өсімдік
- Қарасора
- Күрделі масақ гүлшоғыры
- Бидай
- Себет гүлшоғыры
- Күнбағыс
- Қанатты жеміс
- Қайың
- Жинақталған жеміс
- Құлпынай
- Қоректік заттар қоры жиналатын орын
- Эндосперм
- Дара жарнақты өсімдік
- Бидай
Микробиология, вирустар және саңырауқұлақтар
Микроағзалардың ашылуы, бактериялардың көбеюі, вирустар және саңырауқұлақ түрлері бойынша қысқа жауаптар.
Бактериялар және микробиология
- Микробиология
- Көзге көрінбейтін ұсақ ағзалардың құрылысы мен қасиеттерін зерттейтін ғылым
- 1870–1880 жж. ұсақ ағзалардың барын тәжірибемен дәлелдеген
- Луи Пастер
- 1882 ж. туберкулез қоздырғышын анықтаған
- Р. Кох
- Бактериялар қалай көбейеді?
- Бөліну арқылы
- Талшық (жгутик) бактерияларға не үшін қажет?
- Қозғалу үшін
- Тамақ өнеркәсібінде қолданылатын бактерия
- Сүтқышқыл бактериялары
Вирустар
- 1892 ж. темекі теңбілін зерттеп, вирусты ашқан
- Д. И. Ивановский
- «Вирус» терминін 1899 ж. енгізген
- М. В. Бейеринк
- Вирус
- Жасуша ішінде ғана тіршілік ететін паразит
Саңырауқұлақтар
- Саңырауқұлақтарды зерттейтін ғылым
- Микология
- Біржасушалы саңырауқұлақ
- Ашытқы
- Зең саңырауқұлағы
- Мукор
- Ағаш сабағында өсетін паразит саңырауқұлақ
- Діңқұлақ
- Улы саңырауқұлақ
- Шыбынжұт
- Жеуге жарамды саңырауқұлақ
- Майқұлақ
- Пенициллин қайдан алынады?
- Зең саңырауқұлағынан (пеницилл)
Жануартану: негізгі топтар мен ерекшеліктер
Балдыр-қынадан бастап, желілілер, балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер бойынша қысқаша деректер.
Төменгі сатыдағы өсімдіктер, қына және балдырлар
- Ұлпалары болмайтын, мүшелерге бөлінбейтін өсімдік денесі
- Таллом
- Төменгі сатыдағы өсімдіктер
- Балдырлар
- Біржасушалы талшықты балдыр
- Хламидомонада
- Хроматофоры оралма тәрізді орналасқан көпжасушалы жасыл балдыр
- Спирогира
- Балдыр жасушасындағы хлоропласт атауы
- Хроматофор
- Қағаз өндірісінде пайдаланылатын балдыр
- Кладофора
- Саңырауқұлақ пен көк-жасыл балдырдың селбесуі
- Қына
- Қына қалай көбейеді?
- Өсімді жолмен
- Қынадағы фотосинтезге қатысатын ағза
- Балдыр
- Нағыз ауа тазалығының индикаторы
- Қына
Желілілер және қандауырша
- Желінің қызметі
- Ішкі қаңқа
- Желілілерге ортақ белгі
- Желінің болуы
- Қандауыршаның жүйке түтігі қайда орналасады?
- Желінің үстіңгі жағында
- Қандауыршаның қаны
- Түссіз
- Қандауыршаның дене тұрқы
- 5–8 см
Балықтар
- Балықтарды зерттейтін ғылым
- Ихтиология
- Шеміршекті балық
- Акула
- Балықтың зәр шығару мүшесі
- Бүйрек
- Балықтардың дене бөліктері
- Бас, тұлға, құйрық
- Балықтардың жүрегі
- Екі қуысты
- Балықтардың даму сатылары
- Уылдырық → ұрық → дернәсіл → шабақ → ересек балық
- Балықтың бүйір сызығы нені сезеді?
- Су ағысының күшін, бағытын, тербелісін және кедергілерді
- Акуланың қан иісін сезу қашықтығы
- 0,5 км
- Торсылдақтың қызметі
- Дене салмағын өзгертіп, судың әр қабатына өтуге көмектеседі
- «Патша балығы» деп аталады
- Бахтах
Қосмекенділер
- Қосмекенділер
- Құрлықта тіршілік етуге бейімделген алғашқы төртаяқты омыртқалылар
- Қосмекенділердің жүрегі
- Үш қуысты (2 жүрекше, 1 қарынша)
- Қанайналым шеңбері
- 2
- Ересек қосмекенділердің тыныс алу мүшелері
- Өкпе және тері
- Бақаның дернәсілі
- Итшабақ
- Қосмекенділердің терісі
- Жұқа, тегіс, безді
Жорғалаушылар
- Жорғалаушылар
- Құрлықта тіршілік етуге толық бейімделген омыртқалылар
- Зерттейтін ғылым саласы
- Герпетология
- Терідегі мүйізді қабыршақтың қызметі
- Қорғаныш
- Тыныс алуы
- Өкпемен
- Жүрегі
- Үш қуысты
- Крокодилдің жүрегі
- Екі жүрекше, екі қарынша
- Зәр шығару мүшесі
- Бүйрек
- Тұмсықбастылар өкілі
- Гаттерия
Құстар
- Құстарды зерттейтін ғылым
- Орнитология
- Дене температурасы
- +41…+43 °C
- Алғашқы қорытылу қайда басталады?
- Жемсауда
- Ұша алмайтын, құрлықта өте жылдам жүгіретін құс
- Түйеқұс
- Жемін түнде аулайтын жыртқыш құс
- Үкі
- Саусақ арасы жүзу жарғағы бар құс
- Үйрек
Сүтқоректілер
- Сүтқоректілер
- Ұрпағын тірі туып, сүтімен асырайтын жылықанды жануарлар
- Зерттейтін ғылым саласы
- Маммалогия
- Терінің қосалқы бөлімдері
- Түк, тырнақ, мүйіз
- Мойын омыртқаларының саны
- 7
- Кеуде мен құрсақ қуыстарын бөліп тұратын мүше
- Көкет (диафрагма)
- Жұмыртқа салатын сүтқоректі
- Түрпі
- Аю тұқымдасы өкілі
- Ақ аю
Генетика және эволюция
Тұқым қуалаушылық заңдары, негізгі авторлар және эволюция ұғымдары бойынша шоғырланған қысқа жауаптар.
Генетика: негізгі тұлғалар мен заңдар
- Генетика
- Белгілердің тұқым қуалау заңдылықтарын және олардың өзгергіштіктерін зерттейтін ғылым
- Генетиканың негізін салушы
- Г. Мендель
- Хромосомалық теорияны негіздеген
- Т. Морган
- «Генотип» және «фенотип» ұғымдарын қалыптастырған
- В. Иогансен
- Мендельдің I заңы
- Біркелкілік
- Мендельдің II заңы
- Белгінің ажырауы
- Мендельдің III заңы
- Тәуелсіз тұқым қуалау
- Көп белгілері бойынша айырмашылығы бар дараларды будандастыру
- Полигибридті будандастыру
Эволюция және сұрыпталу
- Популяция
- Бір кеңістікте тіршілік етіп, еркін шағылысып, ұрпақ беретін бір түр дараларының жиынтығы
- Қолдан сұрыптау нәтижесі
- Жаңа іріктемелер (сорт/тұқым) шығарылады
- Табиғи сұрыпталу нәтижесі
- Жаңа түрлер пайда болады
- Түраралық күрес
- Бір түр мен екінші түр арасындағы күрес
- Микроэволюцияның нәтижесі
- Түр түзілу
- Ароморфоз
- Құрылыстың күрделенуі арқылы жоғары сатыға көтерілу
- Палеонтология
- Тірі организмдердің қазба қалдықтарын зерттейтін ғылым
Экология және биосфера
Экология салалары, организмдердің экожүйедегі рөлі және биосфера ұғымдары.
Экология салалары
- Биоэкология
- Тірі организмдер биологиясын тіршілік ортасымен және адам әрекетімен байланыстырып зерттейді
- Аутэкология
- Жеке организмнің тіршілігін табиғи ортамен байланыстыра зерттейді
- Синэкология
- Популяциялар, бірлестіктер және экожүйелер арасындағы байланыстарды зерттейді
- Экологиялық этика
- Табиғатта адамның өзін-өзі ұстауы мен мінез-құлық нормаларын сақтау
Экожүйедегі рөлдер
- Продуценттер
- Бейорганикалық заттардан органикалық зат түзушілер
- Автотрофты организм
- Балдыр
- Редуцент (мысал)
- Саңырауқұлақ
- I реттік консумент (мысал)
- Қоян
- II реттік консумент (мысал)
- Қасқыр
Биосфера бойынша негізгі ұғымдар
- Биосфера
- Жердегі белсенді тіршілік таралған қабық
- Ноосфера
- Биосфераның жаңа сапалық деңгейі
- Бентос
- Мұхитта су түбінде бекініп не жорғалап тіршілік ететін организмдер
Қысқа қорытынды
Бұл шпаргалка — жедел қайталауға арналған ықшам материал. Егер қаласаңыз, мәтінді толық нөмірленген бірізді тізім түріне келтіріп, қайталанатын жолдарды біріктіріп, қате/күдікті тұстарын бөлек «тексеру қажет» блогына шығарып бере аламын.
Жылдам тексеру
Өзіңізге 20 сұрақ қойып, 5 минут ішінде жауап беріп көріңіз.
Қайталау
Тестілеу
Назар аударыңыз
Берілген бастапқы мәтінде қайталанатын тармақтар және кей жерлерде аяқталмаған жолдар бар (мысалы, соңғы тармақ). Дизайнға сай болу үшін мазмұн ықшамдалып, ең жиі кездесетін сұрақ-жауаптар таңдап берілді.