Өмірзақ Айтбайұлы

«АЛАШ» ИДЕЯСЫ ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ «ҚАЗАҚ ТІЛІ» ҚОҒАМЫ

Қазақ халқының тарихында әр ғасырдың басы аласапыран оқиғаларға толы болды. Мұндай кезеңдер тарих сахнасына ірі тұлғалар мен қайраткерлерді шығарып, түбірлі өзгерістерге жол ашты. Әсіресе ХХ ғасырдың басы айрықша күрделілігімен, сан алуан оқиғалардың тоғысуымен және ұлттық сананың оянуымен ерекшеленді.

Алаш қозғалысының тууына түрткі болған ахуал

Бұл уақытта қазақ халқы патшалық Ресейдің толық бодандығына түсті: хандық билік ыдырады, билер институтының беделі әлсіреді, дәстүрлі тіршілік қалпы мен өмір салты елеулі өзгеріске ұшырады, ұлттық рух бәсеңдеді. Қазақ жеріне орыс мұжықтарын топтап орналастыру нәтижесінде еркін көшіп-қону үрдісінің тынысы тарыла бастады.

Дәстүрлі ырғақтан ажыраған тіршілік салты қазақ баласының бір-бірімен хат-хабар алмасуы мен өзара қарым-қатынасын да іркіліске ұшыратты. Осындай жағдайлар қазақтың көзі ашық, ел қамын жейтін азаматтарын бейжай қалдырмады. Алашорда қозғалысы мен Алаш идеясының пайда болуына тікелей осы тарихи себептер негіз болды.

Ұлтты оятқан баспасөз

Қазақтың алғашқы оқығандары елдің дербес дамуын, өркениетті жұрттармен терезесі тең болуын қалады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін, ең алдымен, қазақ баласының өзара пікір алмасуын қамтамасыз ететін мерзімді баспасөзді жолға қойды. Қазақтың тұңғыш журналы «Айқап» пен «Қазақ» газеті «ұлттың көзі, құлағы һәм үніне» айналды. Олардың ұлттық сананы оятудағы маңызы орасан болды.

Тіл мәселесі — ең маңызды тұғыр

Алаш қайраткерлері қазақ халқын азат ел ету бағытындағы мақсатты ойларын бірнеше іргелі тұғырға негіздеді. Солардың ішіндегі ең маңыздысының бірі — қазақ тілінің мәселесі еді. Өйткені Ахмет Байтұрсынұлының сөзімен айтқанда:

Ұлт ұстазы Ахаң бұл бағытта бос үгітке салынбай, нақты іске көшті. Қазақ әдебиеті тарихында Абайдың орны қандай биік болса, қазақ тіл білімі мен тіл мәдениеті тарихында Ахмет Байтұрсынұлының орны да сондай айрықша. Оның бар ғұмыры туған халқына адал қызмет етуге арналды; сондықтан оның өмірін жеке адам тағдыры ретінде ғана қарау жеткіліксіз. Ол — халықпен біртұтас, ел жүгін қайыспай көтерген қайраткер.

Ахаңның ағартушылық бағдарламасы: сауат, грамматика, әдістеме

Ахмет Байтұрсынұлы халқының мүшкіл халін көріп, надандықтан шығудың бірден-бір жолы — оқу мен білім деп таныды. Мектептерде оқу ана тілінде жүргізілуі үшін мүлде жаңа жол қажет екенін ол терең түсінді.

Бұл еңбектердің бірнеше мәрте қайта басылуы — олардың зәрулігі мен қоғамдық бағасының жоғары болғанын аңғартады.

Қазақ жазуын қалыптастыру және оның маңызы

Ахаңның кейінгі аса маңызды істерінің бірі — қазақ жазуын жүйелеуі. Ол «Айқап» журналының 1912 жылғы 9–12 сандарында жарияланған мақалаларында және «Қазақ» газетінің 1913 жылғы №34 санынан бастап шыққан «Жазу мәселесі» еңбектерінде қазақ жазуын бір ізге түсіруге түбегейлі кіріскенін көрсетті.

Осы қағидалардың арқасында қазақ әліпбиі тіл табиғатына бейімделіп, сингармонизм заңына лайықталған ұлттық жазу қалыптасты. Бұл жазудың екі негізгі маңызы айқын болды: біріншіден, бүкіл қазақты ұйыстырып, ұлттық жазу арқылы жаппай сауат ашуға жол ашты; екіншіден, дендеп бара жатқан орыстандыру саясатына тосқауыл қойды — мектептерде ұлттық жазу орныға бастады.

Үзіліс пен сабақтастық: Алаш идеясының қайта жаңғыруы

Кеңес өкіметінің орнауы және Алаш қайраткерлерінің қуғын-сүргінге ұшырауы Алаш идеясының толық жүзеге асуына мүмкіндік бермеді. Дегенмен Ахмет Байтұрсынұлы негізін қалаған қазақ жазуы мен қазақ тілінің ғылыми жүйесі өз арнасымен өсіп, өрістей берді.

1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінен бастау алған азаттық рухы Алаш идеясының жаңғыруына түрткі болды. Осы серпін Алаш арыстарының ақталуына, еңбектерінің халқымен қайта қауышуына жол ашты. Ал бұл үрдіс 1989 жылы республикалық «Қазақ тілі» қоғамының құрылуына тікелей негіз қалады.

Қоғамның құрылуы және миссиясы

Сол кезеңнің рухын таныту үшін «Қазақ тілі» қоғамын құруға бастамашы болып, тұңғыш президенті ретінде 1-құрылтайда баяндама жасаған Әбдуали Қайдаровтың сөзінен қысқаша үзінді келтірейік:

«Әділеттілік өріс алып келе жатқан бүгінгі таңда жұртшылық біршама игілікті істердің куәгері болып отыр. Қалың қауым «өлгені тіріліп, өшкені жанып», жеке басқа табыну кезінде жазықсыз жазаланған Шәкәрім, Ахмет, Мағжан, Жүсіпбек, Міржақып сынды перзенттерімен араға жарты ғасыр салып қауышып отыр. Олардың ғылыми, әдеби, тарихи, тілдік бай мұрасы халқына қайтарылды. Асыл мен нәсіл жалғасы болып Ахмет Байтұрсынұлының қызы Шолпан апай мен Міржақып Дулатовтың қызы Гүлнәр апайлар осы Құрылтайда құрметті қонақ болып отыр. Құрылатын Қоғам аталған ардагерлердің әдеби, мәдени, ғылыми мұрасын игеруді, уағыздауды, рухани азық етуді мақсат етеді».

— Әбдуали Қайдаров, 1-құрылтайдан

Баспасөзден басталған іс: «Ана тілі» және ұлттық серпіліс

Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы бұл мақсатынан ешқашан айныған емес. Қоғамның басты міндеті — елдің тілге, ана тілімізге деген сенімін қайта түлетіп, ұлттық сананы ояту болды. Бұл міндетті баспасөзсіз атқару мүмкін емес еді. Алаш қайраткерлері салған жолмен Қоғам да жұмысын басылым ашудан бастады.

Қоғамның құрылтайшылығымен жарық көрген республикалық «Ана тілі» газеті алғашқы санынан-ақ тіл, дін, ұлттық салт-дәстүрге қатысты материалдарды тұрақты жариялап отырды. Соның нәтижесінде елдің ұлттық санасы серпіліп, салт-дәстүрлеріміз жаңғырды, халық ата мұрасымен қайта қауышты.

Тіл кеңістігін кеңейту: мектеп, балабақша, іс қағаздары

Қоғам тиісті мекемелермен және ұлттық сана-сезімі жоғары азаматтармен бірлесе әрекет ете отырып, жер-жерде көптеген мектептер мен балабақшалардың ашылуына ықпал етті. Сондай-ақ аймақтарда іс қағаздарын қазақ тілінде жүргізу үдерісі біртіндеп орныға бастады.

Тарихи атауларды қайтару: жер-су атаулары

Қоғам қолға алған маңызды бағыттардың бірі — еліміздегі жер-су атауларының тарихи атауларын қайта қалпына келтіруге ықпал ету болды. Жергілікті жерлердегі белсенді мүшелердің еңбегі арқылы көптеген тарихи атаулар қайта оралды. Дегенмен бұл салада атқарылар жұмыс әлі де көп, сондықтан мәселе Қоғам назарынан тыс қалмайды.

Шектеу мен жауапкершілік

Әлбетте, қоғамдық ұйымның қызмет ету ауқымы шектеулі. Тіл туралы заңның толық орындалуын және мемлекеттік бағдарламалардың кең қанат жаюын қадағалауда Қоғамның мүмкіндігі әрдайым жеткілікті бола бермейді. Қоғам қызметі барысында тұралаудың шегіне жеткен тілді бұдан былай ресми қамқорлыққа алмай, толыққанды қоғамдық қолданысқа енгізудің қиындығы айқын сезілді.