Қазақша рефераттар

Қазақ ертегілері

Сөз төркіні туралы дәлдік және болжамнан сақтану

«Жақсы» сөзіне қатысты jaksh — “чтить” (39-бет) деген түсініктеме беріледі; ол татар тіліндегі якши — “жақсы” сөзімен сабақтас екені айтылады.4 Бұл пікірге біз де толық қосыламыз.

Алайда, Н. Г. Чернышевскийдің анбар сөзін араб сөзі деуі дәл емес. Бұл сөздің түбірі анбар — амбар, албар тұлғаларымен байланысты, әрі парсы мен түркі тілдеріне ортақ болуы ықтимал.

Зерттеуде дәлелсіз долбарға орын беруге болмайды.

Ғылыми еңбектегі кемшілік пен жауапкершілік

Бұлай деуімізге тағы бір себеп бар. 1963 жылы Ғалымның көзімен (Глазами ученого) атты кітап шықты, көлемі — 737 бет.5 Бұл еңбекке өз саласының ірі ғалымдары атсалысқан, олардың қатарында В. А. Амбарцумян, А. П. Виноградов, А. Н. Несмеянов, В. Г. Фесенков бар.

«Мүлде мінсіз еңбек» туралы ой

Кітаптың кіріспе сөзін кеңес ғалымы, КСРО Ғылым академиясының бұрынғы президенті, академик А. Н. Несмеянов жазған. Онда ол шамамен мынадай ой айтады: авторларды іріктеп таңдағанымен, еңбекті «мүлде мінсіз» деу қиын; өйткені қатысқан ғалымдардың көбі ғылымды тікелей жасайтын адамдар болғанымен, сол ғылымның өзекті мәнін көпшілікке түсіндіруге әрдайым төселмеген.

Сондықтан, кемшілігі мүлде жоқ «тап-таза» кітапты мүлде жазбай қойғаннан гөрі, азды-көпті міні бар еңбекті ара-тұра жариялап тұрған дұрыс деген ойды ағылшын химигі К. К. Ингольд айтқан екен. Осы тұжырымды біз де тірек ете аламыз, — дейді академик.

Тарихи байланыстар және ой алмасудың күрделілігі

Ұзақ тарихи сапарында қазақ халқы талай елді, талай жерді көргені анық. Бұл күрделі іздер қазақ тілінде, ауыз әдебиетінде және жазба мұраларында да байқалып отырады. Халықаралық ауыс-түйіс сан алуан, ал оның ішкі байланысын бірден ұғып қою оңай емес: тарихи деректер әр дәуірде өзгеріп, бірте-бірте құбылып, жаңара береді; сонымен қатар, заман ағысына сай көнере береді — бұл өмірдің заңдылығы.

Атом ғасыры және өлшемнің өзгеруі

Бүгінгі атом ғасырында аспан алақандай, жер тебінгідей болды. Ел арасының шалғайлығы көне замандағы мағынасын өзгертті. Ақындар арман еткен Тайбурылдың жүйрік жүрісі реактивті ұшақтың шаңына да ілесе алмай қалды. Дүние жүзі жақындасып, ойлар бетпе-бет салыстырылатын жағдай туды — мұндай құбылыс ежелгі дүниеде болмаған.

Дегенмен, солай бола тұрса да, дүниенің төрт бұрышында бір-бірімен тарихи да, географиялық та, діни де байланысы жоқ елдердің ауызында біріне-бірі ұқсас ойлар айтылатыны кездеседі. Мұның себебі неде? Біз осы сұраққа жауап іздеуге бет алып отырмыз.

Ой алмасудың халықаралық процесі өте күрделі. Әлеуметтік көріністі көзге нақты елестету тіпті қиын: бір елдің екінші елге ықпалы — қарапайым нәрсе емес, бұралаң да көп тармақты тоғысқан жол секілді.

Ұқсастықтың бәрі «ауыс-түйіс» емес

Г. Н. Потанин Еуропаның орта ғасырлық эпостарындағы шығыс сарындары6 атты еңбегінде қазақтың бірталай ертегілерінің көне дүниетаныммен байланысты туғанын көрсеткені жайлы академик М. О. Әуезов те атап өткен.7

Нені дәлелдеуге ұмтыламыз?

Біздің мақсат — Потанин айтқан ойдың дұрыс-бұрысын кесіп айту емес. Біз тек ауыс-түйістің әр елде, әр дәуірде болғанын және бола беретінін көрсетуге ұмтыламыз.

Сонымен бірге, күйіну, сүйіну тәрізді дерексіз толғаныстар — жақыны өлгенде жылау, бала туғанға қуану, ашуланғанда қамшы сілтеу, төбелеске бару — әр адамның басынан өтетін жалпыадамзаттық құбылыстар. Олар заманына қарай өзгеріп, дамуы да мүмкін, сан алуан түрге еніп құбылуы да ықтимал.

Бірақ сырттай ұқсас болғанының бәрін «ауысудың нәтижесі» деп түсіндіру мүмкін емес. Өмір шындығы — жұрттың бәріне ортақ, алайда оны әр халық өзінше ұғады, өзінше атайды.

Дереккөздер

  1. Н. Г. Чернышевский. Полн. собр. соч. в 15-ти т., т. II. М., 1949, с. 202.
  2. Глазами ученого (от земли до галактики, к ядру атома, от атома до молекулы, до организма). М., 1963, с. 9.
  3. Г. Н. Потанин. Восточные мотивы в средневековом западно-европейском эпосе. М., 1899.
  4. Қазақ ертегілері. Алматы, 1957. IX бет (М. О. Әуезов пен Е. Ысмайылов жазған кіріспе сөз).