С. МҰҚАНОВТЫҢ ШОҚАН ЖАЙЛЫ МАҚАЛАЛАРЫ
Сәбит Мұқанов және Шоқантану: «Жарық жұлдыздардан» «Аққан жұлдыздарға» дейін
Академик-жазушы Сәбит Мұқановтың Шоқан тақырыбына жазған тарихи-ғұмырнамалық романы «Аққан жұлдыздар» идеялық әрі деректік арна тапқан еңбектерінің бірі — «Жарық жұлдыздар» атты ғылыми-публицистикалық ғұмырнамалық зерттеу кітабы. 1964 жылы жарық көріп, қалың көпшілікке ұсынылған бұл кітап екі ірі тұлға — Шоқан Уәлиханов пен Абай туралы екі зерттеуден тұрады.
Бұл жазбада негізгі назар Мұқановтың Шоқантану іліміне қосқан үлесіне аударылады. Сондықтан кітаптың Шоқанның ғұмыры мен ғылыми қызметіне арналған бөлігін — «Шоқан Уәлиханов» монографиясының өзегін құраған мәтіндер мен мақалалар кешенін — жеке қарастыру қажет.
Мақалалардан монографияға: зерттеушілік арқау
«Шоқанның халықшылдығы», «Ғалым, ағартушы, демократ», «Қазақтың атақты ғалымы», «Шоқанның жарияланбаған журналынан», «Өршіл ойлы ғалым» секілді мақалалар — қаламгердің ұзақ жыл ізденіп, дерек тауып, салмақтап, тұжырымдауының нәтижесі. Соғыс жылдарында және соғыстан кейін қағазға түскен бұл еңбектердің сипаты — таза публицистикадан гөрі нағыз зерттеушілік.
Өз ғылыми ізденістерін 1920-жылдардағы сын-зерттеу мақалаларынан бастаған Мұқанов үшін 1940–1960 жылдар аралығында Шоқанды зерттеу — тұрақты бағыттың біріне айналды. 1941 жылы «Коммунист» журналында жарияланған «Шоқанның халықшылдығы» мақаласы 1930-жылдардан бері жиналған мұраларды жүйелеудің алғашқы қадамы болды.
«Шоқанның халықшылдығы»: қоғам мен адам туралы көзқарастар
Бұл мақалада автор ғұмырнамалық деректерге ұзақ аялдамай, Шоқанның қоғам мен адам туралы пайымдарына, әсіресе демократиялық ой-пікірлеріне басымдық береді. Үстем ортадан шыққанына қарамастан, оның қарапайым халық мүддесін қорғаған дүниетанымын ашып көрсетеді. Осы арқылы Шоқанды «байшыл» ғылым өкілі ретінде біржақты танудан сақтайды.
Сол кезеңнің саяси-идеологиялық шеңберіне лайықтап жазылғанымен, мақала Шоқан мұраларының халықтық, бұқарашылдық сипатын танытуға бағытталды. Шағын форматтағы бұл еңбек Шоқан есімін ғылыми әрі әдеби айналымға айқын түрде енгізген жұмыстардың бірі ретінде бағалы.
Мұқанов мақалаларының шартты жіктелуі
1) Адамдық-азаматтық қыр
Шоқанның тұлғалық болмысын, азаматтық қасиетін танытатын мақалалар:
- «Шоқан аға»
- «Шоқанның халықшылдығы»
- «Шоқанның жарияланбаған журналынан»
2) Ғалымдық қыр
Шоқанды ғылым өкілі ретінде ашатын мақалалар:
- «Өршіл ойлы ғалым»
- «Шоқанның әдеби көзқарастары»
Ал «Қазақтың атақты ғалымы», «Ғалым, ағартушы, демократ» мақалалары екі бағытты да қатар қамтуымен ерекшеленеді.
«Ғалым, ағартушы, демократ»: жалғасқан идея
1955 жылғы 25 желтоқсанда «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланған «Ғалым, ағартушы, демократ» мақаласы мазмұн жағынан «Шоқанның халықшылдығының» тікелей жалғасы іспетті. Мұнда да автор Шоқанның отаншылдық сезімін оның қоғамдық-әлеуметтік көзқарастарымен байланыстыра сипаттайды.
Дәйексөз
«Өз халқының адал ұлы, нағыз шын патриоты Шоқан Уәлиханов қазақ даласында болсын, Орта Азияда, Қытайда, Россияда болсын қанаушылар мен қаналушылар арасындағы қарама-қарсылықты айқын көре, ажырата білген, ел өміріне таптық көзбен қараған, оның ықылас-көңілі әрқашан қаналушы таптың жағында болды».
Мақалада Шоқанның ғылым әлеміндегі саналы қадамы Омбы қаласынан бастау алатыны айтылады. Демократиялық көзқарастарының қалыптасуына қаланың алдыңғы қатарлы ортасы, ұстаздары Костылецкий мен Гонсевский, сондай-ақ жер аударылған петрашевшіл С. Дуров ықпал еткені көрсетіледі. Бұған қоса, қазақ арасында орыс оқуын тарату арқылы қоғамды мәдениеттің биік сатысына көтеру — Шоқанның асыл мұраты ретінде түсіндіріледі.
Оның туған елін, жерін сүйген отаншылдығы, әлеуметтік және ұлттық езгіге қарсы ымырасыз позициясы «Сібір ведомствосы қазақтарының сот реформасы туралы» еңбегіндегі тұжырымдарымен және досы А. Майковқа жазған хаттарымен сабақтастырыла дәлелденеді.
«Қазақтың атақты ғалымы»: мұраны жариялау міндеті
Кейінгі «Шоқан Уәлиханов» монографиясында да Шоқанның ғалымдық әрі қайраткерлік тұлғасын танытуда Мұқанов «таптық көзқарасы айқын қалыптасқан» тұлға деген бағасын алға тартады. Бұл ой 1956 жылғы 6 қарашада «Ленин туы» газетінде жарияланған «Қазақтың атақты ғалымы» мақаласында кеңейе түседі.
Негізгі екпін
Мұқанов Шоқанның қазақтың әдет-ғұрпын, тарихын, шаруашылығын, саяси және мәдени тұрмысын орыс тілі арқылы мәдениетті елдерге таныстырудағы еңбегін айрықша атап өтеді; еңбектерінің өзектілігі бүгінге дейін сақталғанын көрсетеді.
Автор әрі қарай Шоқанның қазақ әдебиеті, соның ішінде фольклор туралы ойларына тоқталып, әдебиетті жасаушылар — ақындар мен жыршылардың дала мәдениетін қалыптастырудағы орны жөніндегі пікірлерін талдайды. Ең маңыздысы — Шоқан шығармаларын барынша тауып, жариялап, халыққа кең насихаттау қажеттігін баса айтады: «Шоқан өмірін, саяси көзқарасын, ғылыми қызметін зерттеген еңбектер жазылуы керек» деген талап отандық ғылым мен әдебиет өкілдеріне міндет жүктейді.
Сондай-ақ Мұқанов Шоқан мұрасының сақталуына орыс ғалымдары Потанин, Ядринцев, Всеволодскийлердің қамқорлығы мен табанды еңбегі ықпал еткенін атап өтеді. Ұлы тұлға есімін қастерлеу, әрі қарай кең таныту — кеңестік ғылым мен әдебиеттің де маңызды міндеті деген ой ұсынады.
«Шоқан Уәлихановтың әдеби көзқарастары»: терең талдау
«Шоқан Уәлиханов» монографиясына өзек болған еңбектің бірі — зерттеушінің көлемді мақаласы «Шоқан Уәлихановтың әдеби көзқарастары». Мұнда Шоқанның қазақ халқының сөз өнері туралы ғана емес, дүниежүзілік әдебиет туралы ой-тұжырымдары да кеңірек әрі тереңірек қарастырылады.
Авторлық ұстаным
«Әдебиетті зерттеу де ғылымның бір түрі. Солай бола тұра Шоқанның ғылымдық өзге еңбектерінен әдебиеттік зерттеулерін бөліп алған мақсатым — өзіме көбірек таныс бұл мәселеде оның елеулі еңбек атқарғанын көрсету».
Бұл мақаланың ерекшелігі — Мұқанов Шоқанның әдебиет пен мәдениет жөніндегі пікірлерін өз пайымдауымен сабақтастыра отырып талдайды. Шоқан сөз мұрасына демократиялық тұрғыдан қарағанын айта келе, сол кезеңнің методологиялық өлшемдері аясында әлеуметтік жіктеліс мәселесін де назарда ұстайды.
Шоқан әлем әдебиетін кең білсе де, оны жеке нысана етіп арнайы зерттеуден гөрі, көбіне қазақ әдебиетімен салыстыра қарастыру құралы ретінде пайдаланғаны ерекше аталады. Еуропа мәдениетінен сусындап өскен Шоқанның өз халқының сөз өнерін тануға және оны ғылым ретінде жүйелеуге ұмтылысы — оның азаматтық биігін танытатын белгі ретінде пайымдалады.
Фольклорға сүйіспеншілік: жинау емес, бағалау
Мұқанов Шоқанның поэзия мен халық жырларына ерекше мән бергенін нақты деректермен бекіте түседі: жеті жасында «Едіге» жырын ақын аузынан әкесімен бірге жазып алуға қатысуы; атышулы ақын-жыршылармен жақын ортада жүруі; «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын сүйсіне тыңдап, қос ғашық жатқан өңірді көру үшін сапар шегуі — мұның бәрі Шоқанның сөз өнеріне терең ықыласын аңғартады.
Шоқан талдаған мұралар
- Қырғыз эпостары: «Манас», «Семетей»
- Қазақ жырлары: «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Едіге»
- Ноғайлы жырлары: «Ер Көкше», «Шора» (Мұқанов атап өтетін қатар)
Мұқанов Шоқанның қазақ фольклорын еуропалық фольклор үлгілерімен салыстыра талдауға ұмтылғанын, түрік-моңғол халықтарындағы поэзия дәстүрінің дамуын көшпелі мәдениет контексінде пайымдағанын айрықша көрсетеді.
Маңызды айырма
«Қазақ пен қырғыз халықтарының әдебиетін жинаушы, кейбірін жариялаушы да іштерінен шыққан. Солардан Шоқанның айырмасы — жинауында емес, бағалауында».
Бұл пікір (1965 жылғы 24 сәуірде «Тың өлкесі» газетінде жарық көрген «Шоқан аға» мақаласында) Шоқан еңбектерінің ғылыми деңгейін айқындайтын түйін ретінде беріледі.
Қырғыздың «Манасын» «Илиадаға», «Семетейді» «Одиссеяға» теңеуі де, «Едіге», «Ер Көкше», «Шора», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» секілді жырларға тарихи мәні мен көркемдік салмағын қатар өлшей отырып баға беруі де — осы «бағалау мәдениетінің» нақты көрінісі ретінде сипатталады.
Қорытынды
Бүкіл саналы ғұмырының едәуір бөлігін Шоқан мұрасын жинау мен зерттеуге арнаған жазушы-ғалым Сәбит Мұқановтың бұл саладағы еңбегі әрі қарай кең насихатталуды, терең зерделенуді қажет етеді. Оның мақалалары мен монографиялық ізденістері Шоқан тұлғасын қоғамдық ой, ғылым, ағартушылық және әдебиеттаным тоғысындағы тұтас құбылыс ретінде тануға жол ашады.