ХАНГЕЛДІҰЛЫ РАЙЫМБЕК
Тегі мен есімге қатысты дерек
Хангелдіұлы Райымбек (1705–?) — жоңғар басқыншыларына қарсы күресте аты шыққан қазақ батыры. Тегі — Ұлы жүздің Албан тайпасының Әлжан руы. Кейінгі деректерде «Хангелді Райымбек» деп те аталады. Алайда Хангелді Райымбектің әкесі емес, атасы болғаны айтылады. Әкесі — Хангелдінің кенже ұлы Түке.
Ел аузындағы аңыз: төрт ұлдың сыналуы
Ел ішінде Хангелді батырдың өз ұлдарын сынағаны туралы аңыз сақталған. Күздің қара суығында ол төрт ұлын киіз үйдің сыртына жатқызып, таң ата қалай жатқанын бақылапты. Үлкенінің кеуде түгі қырауланып жатқанын көріп, «батыр болады» деген; ортаншысының бүркеніп жатқанын көріп, «момын, шаруақор болады» деген; үшіншісін «ағайынға ақыл айтар болады» деп бағалаған.
Ал кенжесі Түкені басы мен кеудесін бүркеп, төменгі жағын ашық қалдырған күйде көріп, намысына тиетін сөз айтып, тіпті басын шабуға ұмтылғаны айтылады. Сонда қасындағы бәйбішесі: «Бұл баланы өлтірме. Қайта жақсы жерден таңдап, қыз әпер. Тұқымы асыл туады, ұрпағынан батыр шығады», — деп тоқтатқан екен. Аңыз желісі бойынша, ананың сөзі ақиқатқа айналып, Түкеден Албанға ұран болған Райымбек батыр дүниеге келеді.
Тарихи бейне және кеңестік дәуірдегі атау
Кейбір зерттеушілер кеңестік кезеңде Райымбекті Ұлы жүз елін Ресейге қосуға елеулі үлес қосқан атасының ісін жалғастырушы, тікелей мұрагері ретінде көрсету мақсатында құжаттарда «Райымбек Хангелдіұлы» деп жазу жиілегенін алға тартады. Бұл — тарихи атау мен шежірелік дерекке қатысты пікірлердің бірі.
Қолбасшылық қыры: тығырықтан жол табу
Райымбек өз заманында ұйымдастырушылық қабілеті жоғары, сарбазын жеңіске жігерлендіре білген білікті қолбасшылардың бірі ретінде сипатталады. Жауынгерлік кезеңде күтпеген қиындықтар туып, қалың қол тығырыққа тірелген сәттерде оның саспай шешім таба білгені ел жадында қалған.
Іледен өту оқиғасы
Жау қолынан ығысып келіп, буырқанып аққан Іле өзеніне тірелген кезде әскер не істерін білмей дағдарып қалғаны айтылады. Сол сәтте Райымбек көзсіз ерлікке барып, қолын өзеннен аман өткізген деген дерек аңыз-әңгімелерде жиі аталады.
Шағын топпен тосын шабуыл
Батырдың жау шебіне шағын топпен кіріп, күтпеген жерден соққы беріп отырғаны да айтылады. Мұндай әрекеттер қарсы жақтың берекесін кетіріп, соғыстың бағытын өзгертуге ықпал еткен ретінде суреттеледі.
Жетісуды азат ету жолындағы ерлік
Райымбектің Ұлы жүз қолының атақты батырларымен тізе қосып, атамекенді жаудан тазартудағы ерліктері ұрпаққа үлгі ретінде айтылады. Оның ерекше танылған қимылдарының бірі — «Ойрантөбе шайқасы» ретінде аталады.
«Ақтабан шұбырынды» кезеңінде жау қолын бөгеп, босқан елдің қырғынға ұшырамай аман құтылуына мүмкіндік жасауынан басталған батырлық жолы Жетісу жері азат етіліп, жоңғарларды Тұрпаннан асыра қуған жеңістерге жалғасады делінеді. Осы жылдары ол аттан түспей, қарулас серіктерімен бірге талай шайқасты бастан өткергені баяндалады.
«Әулие» атануы және тарихи белгі
Райымбек батыр туралы аңыз-әңгіме, жыр-дастан мол. Солардың көбінде оны «Әулие» деп атайды. Әскерді тасқын өзеннен аман өткізуі, сусыз жерден су шығаруы, болашақты болжаған көріпкелдік әрекеттері — осы атаудың ел жадында орнығуына себеп болғандай.
Болжам сөз және бүгінгі көрініс
Аңыз бойынша, Мүйізді Өтеген батыр бірде Райымбекке: «Сен өлгенде шудың астында қаласың», — деген екен. Бұл сөз шындыққа айналғандай әсер қалдырады: батырдың мазары бүгінде бұрынғы Ұлы Жібек жолының бойында, қазіргі Алматының ең шулы көшелерінің бірінің жиегінде орналасқан.