Баянбай Хұсайынов

Алаш қозғалысына қатысты әрбір дерек біз үшін маңызды. Өйткені бұл ұлт-азаттық қозғалыс халқымызды ұйыстыруға, дербес мемлекет құруға және ең бастысы — ұлтымыздың рухын көтеруге бағытталған ұлы тарихи құбылыс болды.

Тәуелсіздік алған жылдардан бері Алаш қозғалысы туралы жүйелі зерттеулер жүргізіліп келеді. Бұл — құптарлық қадам. Себебі осы айтулы қозғалыстың тарихын тану халқымыз жүріп өткен жолды саралаумен қатар, ұлттық болмысымызды түгендеуге де мүмкіндік береді.

Осы пікірдің мәнін нақтылай түсу мақсатымен С. Тұрғынбекұлымен кездесіп, ой бөлістім. Есімде, «Жұлдыз» журналының 1993 жылғы 3-ші не 4-ші санында Атбасарда тұрған Міржақып Дулатовтың Қарсақпай жағына бармақ болған сапары жайлы бір қарт адамның естелігі жарияланған еді. Естелікте олардың жолай Қарақытын маңындағы қоныстарға соғып, елдің Міржақыпты ерекше ілтипатпен қарсы алғаны айтылады.

Бұл дерек Атбасар өңірінің Алаш тарихындағы орнына қатысты ойды күшейте түседі.

1915 жылдың күзінде Атбасардың оқыған, көзі ашық бір топ азаматтары бір-екі ай дайындықтан кейін Міржақып Дулатовтың «Бақытсыз Жамал» романы негізінде жасалған пьесаны сахнаға қояды. Бұл — Бірінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатқан кезең. Ел ішінде патша үкіметіне көмек көрсетуге бағытталған түрлі шаралар ұйымдастырылып жатқан уақыт.

Осы тұста сөзімізді нақтылайтын архивтік сипаттағы деректі келтіру орынды. «Алаш қозғалысы» жинағының (2 том, 2005) 2-томында Х.Р. Сүтішевтің «Из политической истории г. Атбасара» мақаласында 1915 жылдың маусымында М. Дулатовтың Атбасарға келіп, қалалық полиция басқармасында қызмет істеген Сыздық Мешінбаевтың үйіне тоқтағаны айтылады. Сондай-ақ сол үйде кеңеске шақырылғандардың тізімі, талқыланған мәселелер және мынадай жолдар беріледі:

Осы үзінді бірнеше маңызды сұрақты алға тартады:

• Біріншіден, патша министрлері мен Мемлекеттік Дума өкілдерімен нақты қандай мәселе жөнінде келіссөз жүргізілді? «Соғыс аяқталғаннан кейін қазақ халқына бәрі жасалады» деген уәде нені меңзеді?
• Екіншіден, М. Дулатов келгеннен кейін көп ұзамай Атбасарда «Бақытсыз Жамал» бойынша пьеса әзірленуі кездейсоқ па? Пьесаны сахнаға лайықтаған кім, бұл іске Міржақыптың өзі қаншалық қатысы болды?
• Үшіншіден, қойылымнан түскен қаржыны үкімет орындарына аудару арқылы «қазақ халқы да Отан қорғауды қолдап отыр» деген ұстанымды көрсету көзделді ме? Бұл, шын мәнінде, Ә. Бөкейхан жүргізген саяси тактиканы қолдаудың бір түрі болуы мүмкін.
• Төртіншіден, қазақ сахна өнерінің бастауларын ескерсек, 1915 жылы Атбасарда қойылған бұл спектакльді қазақ тарихындағы ең алғашқы ресми сахналық қойылымдардың бірі ретінде қарастыруға негіз бар. Жиналған қаржыны соғыс қорына аудару — қазақ қауымының ұжымдасқан жәрдемі ретінде бағалануы ықтимал.

Бұл жағдайды кеңес дәуірінде жиі айтылғандай патша үкіметімен «ауыз жаласу» деп түсіндіруден гөрі, Алаш азаматтарының қазақ халқының тәуелсіздік жолындағы күрес тактикасының бір көрінісі ретінде пайымдауға болады. Спектакльден түскен қаржының қорға аударылғаны туралы мәліметтер «Қазақ» газетінде жарияланған болуы мүмкін деген де дерек айтылады.

Қойылымға қатысқандар қатарында Хасен Қошанбаевтың есімі аталады. Ол 1937 жылға дейін республика көлемінде жауапты қызметтер атқарған: жеңіл өнеркәсіп халық комиссары, Батыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы болған. 1938 жылғы 25 ақпанда Сәкен Сейфуллинмен бірге атылған 39 адамның тізімінде Хасен Қошанбаевтың да аты бар.

Сонымен бірге Әділбек Майкөтов, оның зайыбы, сондай-ақ Әбілқасен Аңсағаев (Атбасар уезіндегі Уақытша үкіметтің уездік комитетінің мүшесі, Алашорданың Атбасар уездік қазақ комитетінің мүшесі) және өзге де азаматтар қатысқаны айтылады.

Сахна қойылымына қатысушылардың суреті Атбасар қалалық музейінің қорында (архивінде) сақталған. Бұл фото және мәліметтер өлкетанушы-жазушы Клара Әмірқызының еңбектерінде де берілген.

Алаш қозғалысы тарихына қатысты кейбір еңбектерде Әбілқасен Аңсағаевтың тегі «Анағаев» деп қате беріліп жүр. Әбілқасен Аңсағаевтың кейінгі (1930-жылдардан кейін) фамилиясы — Танабаев (атасының аты) деп көрсетіледі.

Ол — Алашорданың Атбасар уездік қазақ комитетінің мүшесі, бұған дейін Атбасардағы Уақытша үкіметтің уездік комитетінің құрамында болған.

Мәтінде берілген дерекке сай, ол қазіргі Ақмола облысы, Жарқайың ауданы аумағындағы Державинка маңында (сол кездегі атаумен аталған елді мекендерде) дүниеге келген. Ру-тегі ретінде Бағаналы–Жабай, Әлібек табы аталады.

1930 жылғы ұжымдастыру жылдарында «кулак» қатарына жатқызылып, Батыс Қазақстан облысы Темір қаласына жер аударылғаны, кейін фамилиясын «Танабаев» деп өзгерткені, тәркілеу жылдары Қырғызстанға барғаны айтылады. Біраз уақыт Рыбачье елді мекенінде тұрып, Ош қаласында кондитер фабрикасын басқарған. Кейін Тәжікстанның Ленинобод қаласында тұрып, 1949 жылы сал ауруынан қайтыс болғаны көрсетілген.

Соғысқа қатысқан балалары ретінде Тілеміс, Әділхан, Асылхан аталады. Туыстық байланыстар жөнінде де деректер беріледі: туған қарындасы Жамал — академик Кәрім Мыңбаевтың ағасы Тұрысбектің зайыбы; олардың қызы Роза Тұрысбекқызы Астанада тұрады. Әбілқасеннің туған інісі Әбіқайдың ұлы Нәзірше және ұрпақтары да Астанада тұратыны, бәрінің фамилиясы Танабаев екені айтылады.

Қозғалысқа қатысты әдебиеттерде Хасен Нұрмұхамбетов туралы «Ақмола облысы, Есіл ауданында туған» деген мәлімет кездеседі. Алайда мәтіндегі нақтылау бойынша, ол Ақмола облысы, Жарқайың ауданына қарасты Тассуат ауылында туған.

Ру таралымы ретінде Қарауыл, оның ішінде Тоқтауыл, Тоқтауыл ішінде Көшек аталады. Сонымен қатар Хасеннің Шоқан Уәлиханов «Шамандық туралы» еңбегінде аталатын «Қарауыл Шүмен бақсы» деген әйгілі бақсының шөбересі екені айтылады. Шүмен бақсының бейіті Тассуат ауылының солтүстік-батыс жағында орналасқаны, басына биіктігі шамамен 160 см үлкен көк тас қойылғаны көрсетілген.

Тассуат ауылындағы орта мектепке Хасен Нұрмұхамбетовтың есімі берілген. Ол 1937 жылдың қазанында тұтқындалып, 1938 жылғы 25 ақпанда атылған 39 адамның бірі.

Жалпы, Алаш қозғалысының тарихы Қазақстанның әр өңірінде осы қозғалысқа қатысқан тұлғалардың есімдерін танып, олардың өмірі мен қызметіне қатысты деректерді толықтыру арқылы тереңдей түседі.