Психологтың міндеттері
Мектептегі психологиялық қызметті ұйымдастырудың әдіснамалық-әдістемелік мәселелері
Қазіргі білім беру жүйесінде мектептегі психологиялық қызмет — қарқынды дамып келе жатқан маңызды салалардың бірі. Осыған байланысты шешуді талап ететін өзекті мәселелер бар. Ең алдымен, мектеп психологының мәртебесі, құқықтары мен міндеттері, жауапкершілігі, кәсіби этикасы, жұмыс бағыттары және құжаттамасы нақты айқындалуы тиіс.
Қызметтің басты мақсаты
Психологиялық қызметтің басты мақсаты — даму мен оқу-тәрбие үдерісін психологиялық тұрғыдан қамтамасыз ету. Бұл білім беру үдерісіне қатысушылардың психикалық саулығын қорғау үшін оқыту мен тәрбиелеу үдерісін тиімді ұйымдастыруды және сүйемелдеуді қамтиды.
Негізгі міндеттері
- Білім беру жүйесінің барлық субъектілеріне (оқушылар, ата-аналар, мұғалімдер) қажетті психологиялық көмек көрсету.
- Баланың жас ерекшелігіне сай әр даму сатысында тұлғалық, интеллектуалдық және кәсіби дамуын қолдау.
- Интеллектуалдық және тұлғалық дамудағы ауытқушылықтардың алдын алу және түзету.
- Оқушылар мен мұғалімдердің шығармашылық мүмкіндіктерін анықтау және дамытуға ықпал ету.
Психологтың құқықтары
- 1 Оқу-тәрбие үдерісіндегі барлық субъектілермен жұмыстың формалары мен әдістерін, сондай-ақ белгілі кезеңде өзекті бағыттарды таңдауға құқылы.
- 2 Әкімшілікке психологиялық қызмет жұмысының нәтижелілігін арттыруға бағытталған ұсыныстар енгізе алады.
- 3 Оқыту мен тәрбиені ұйымдастыруға қатысты мектеп құжаттарымен таныса алады.
- 4 Оқу-тәрбие үдерісіне қатысты кеңестерге, отырыстарға, жиналыстарға белсенді қатыса алады.
- 5 Мектепте психологиялық зерттеулер мен әдістемелерді жүргізуге, түзету жұмыстарын ұйымдастыруға құқылы.
- 6 Біліктілігін арттыру және тәжірибе алмасу үшін конференцияларға, семинарларға қатыса алады; психологиялық орталықтармен, қауымдастықтармен, практик-психологтармен және ЖОО психология кафедраларымен кәсіби байланыс орната алады.
- 7 Арнайы дайындығы жоқ адамдардың психодиагностикалық және психокоррекциялық жұмыстар жүргізуіне тыйым салуды ұсына алады.
- 8 Әкімшіліктің тапсырмасы этикалық қағидаларға, жұмыстың мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес келмесе, оны орындаудан бас тартуға құқылы.
Психологтың міндеттері
-
Нормативтік негіз
Жұмысты ҚР БҒМ бекіткен нормативтік актілерге, құжаттарға және бұйрықтарға сүйене отырып жүргізу.
-
Ғылыми негізді әдістер
Психология ғылымының жаңа жетістіктерін қадағалап, тек ғылыми дәлелденген әдістерді қолдану.
-
Этика
Психологтың этикалық кодексін білу және қызмет барысында қатаң ұстану.
-
Құжаттарға талдау
Тәрбие жоспарлары, оқу бағдарламалары, педкеңес шешімдері сияқты құжаттарға психологиялық талдау жасау.
-
Қатынастарды мониторингтеу
Ұжымдағы тұлғааралық қатынастарды (мұғалім–әкімшілік, мұғалім–оқушы, оқушы–оқушы) бақылап, талдап, қажет кезде түзету.
-
Құпиялылық
Диагностика нәтижелерін жарияламау; құжаттаманы жүйелі түрде жүргізіп, қауіпсіз сақтау.
Жауапкершілік
Диагноз және ұсыныстар
Психолог психологиялық диагноздың дұрыстығына, қолданылатын диагностикалық және коррекциялық әдістердің нақтылығына, сондай-ақ берілетін ұсыныстардың ғылыми негізділігіне жауап береді.
Құжаттама
Жүргізілген зерттеулер мен тексерулердің хаттамаларының сақталуына және құжаттарды дұрыс жүргізуге жауапты.
Психологтың этикалық кодексі
Қауіп келтірме
Біліміңді жауапкершілікпен және орынды қолдан.
Бағалама
Жағымсыз бағалауды дауыстап айтудан сақтан.
Қабылдау
Клиентті тұлға ретінде сол қалпында қабылдай біл.
Кәсіби құпия
Оқушылар, мұғалімдер және ата-аналар туралы ақпаратты жариялауға болмайды.
Әріптестік мәдениет
Оқушылар мен қызметкерлердің көзінше әріптестермен дауды шешпе.
Компетенттілік
Әдіс пен техниканы толық меңгермесең, қолданба.
Дистанция
Клиентпен кәсіби шекараны сақта.
Жауапкершілік құқығы
Клиентті өз өмірі мен әрекетіне жауапкершілік құқығынан айырма.
Қате ақпарат берме
Дұрыс емес ақпарат клиенттің қате шешім қабылдауына әкелуі мүмкін.
Еріктілік
Психологиялық шараларға қатысу ерікті түрде жүзеге асуы тиіс.
Өзін құрметтеу
Өзіңді тұлға және маман ретінде сыйлай біл.
Психологтың негізгі жұмыс бағыттары
1) Психопрофилактикалық жұмыс
Мақсаты — мұғалімдерге жүйелі психологиялық кеңес беру арқылы олардың психологиялық сауаттылығын арттыру, оқушылардағы ықтимал ауытқушылықтардың алдын алу, сондай-ақ бала психологиясындағы өзгерістер туралы ата-аналарға дер кезінде кеңес беру.
Мектеп жағдайындағы негізгі іс-әрекеттер
- Балалардың мектепке психологиялық даярлығын анықтау (ес, зейін, ерік, ойлау, сөйлеу, қабылдау және т.б.).
- Бастауыш сынып оқушыларының бейімделуін зерттеп, ата-аналар мен мұғалімдерге ұсыныстар беру.
- Сыныптан сыныпқа көшу кезіндегі ерекшеліктерді зерттеп, кешеуілдеу мен ауытқушылықтарды анықтау және алдын алу бағдарламасын құру.
- Психикалық үдерістердің, сезім мен еріктің, қабілет пен мінездің дамуын жүйелі бақылау және ұсынымдар беру.
- Арнайы қолдауды қажет ететін оқушыларға пән мұғалімдерімен бірлесе отырып жеке/арнаулы бағдарламалар әзірлеу.
- Интернат типіндегі мекемелерге қабылданатын оқушыларға арнайы зерттеулер жүргізу және ерекшеліктерін анықтау.
- Тұрмыс жағдайы мен оқу үдерісінің қиындықтарына байланысты жүйке жүйесі бұзылыстарының алдын алу.
- Педагогикалық ұжымда қолайлы психологиялық ахуал қалыптастыру және сенімді байланыс орнату.
Мәліметтерді жинақтау
Психолог сынып жетекшілерімен бірлесе отырып оқушылар туралы деректерді жинақтайды: дарынды оқушылар, озат оқушылар, үлгерімі төмен оқушылар, сондай-ақ «қиын оқушы» мәселесі.
Сабаққа қатысу және мектептен тыс жұмыс
- Оқушылардың білім деңгейін және психикалық үдерістерін, мінез-құлық пен темперамент ерекшеліктерін бақылау.
- Мұғалімдерге педагогикалық-психологиялық ұсыныстар беру.
- Мұғалімдер үшін психотерапиялық ойындар мен тренингтер, консилиумдар, тұрақты семинарлар ұйымдастыру.
- ІХ–ХІ сынып оқушыларының кәсіби бейімділігін және жеке психологиялық ерекшеліктерін зерттеу.
Негізгі түрлері
Психологиялық сауаттандыру, психологиялық кеңес беру, педагогикалық-психологиялық консилиум.
2) Психодиагностикалық жұмыс
Психодиагностика — оқушылардың әр жас кезеңіндегі психикалық үдерістерінің даму ерекшеліктерін түрлі әдістер мен әдістемелер арқылы анықтауға бағытталған жұмыс.
- Оқушының психикалық дамуы жас ерекшелігіне сәйкес келе ме — соны анықтау.
- Қабілетті ерте анықтау үшін жеке зерттеулер жүргізу.
- Жас дамуынан төмендеу, мінез-құлық бұзылыстарының себептерін анықтауға бағытталған диагностикалық зерттеулер жүргізу.
- Ересектермен және құрбыларымен қарым-қатынастағы қиындықтардың психологиялық себептерін айқындау.
3) Психокоррекциялық (түзету) жұмыс
Бұл бағыт оқушының тұлға ретінде қалыптасуына психологиялық әдіс-тәсілдер арқылы белсенді ықпал етуді көздейді. Оқу мен тәрбиені қатар жүргізе отырып, қабілет пен бейімділікті дамытуға, сондай-ақ психикадағы ауытқушылықтар мен қиындықтарды түзетуге бағытталады.
Психологтың негізгі қадамдары
- Жас кезеңдеріне сәйкес қалыптасу бағдарламаларын әзірлеу.
- Психикасында ауытқуы бар балалардағы жүйке жүйесі бұзылыстарының себептерін анықтау.
- Ауытқушылық мазмұнына сай түзету бағдарламаларын құру.
- Отбасы жағдайы күрделі балалар мен жасөспірімдерге шұғыл көмек көрсету бағдарламаларын жоспарлау.
Бірлескен жұмыс қағидасы
Психокоррекциялық жұмыс ата-аналармен, пән мұғалімдерімен және сынып жетекшісімен бірлесе жүргізілуі керек. Жұмыс барысында ойын тренингтері, имитациялық ойындар және өмірлік маңызды ситуацияларды шешуге бағытталған тапсырмалар қолданылады.
Қиындық туғызатын оқушылармен жұмыс
Мақсат-міндеттер
- 1Оқушының жеке басын және отбасын кешенді зерттеу.
- 2Физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерін диагностика арқылы анықтау.
- 3Ақыл-кеңес беру, әңгімелесу, сенімге негізделген сырласу жұмыстарын жүргізу.
- 4Мектеп және сыныптың қоғамдық жұмыстарына белсенді араластыру.
- 5Арнайы мамандармен (дәрігер, психолог, заң қызметкерлері) кездесу ұйымдастыру.
- 6Қажет болған жағдайда комиссияларға бағыттау.
- 7Жауапты тапсырмалар беру арқылы сенім арттыру.
- 8Сыйластық танытып, жағымды қырларын ашуға жағдай жасау.
- 9Сабаққа қатысуын жүйелі бақылау.
- 10Ата-анамен тұрақты байланыс орнатып, үздіксіз кеңес беру.
Бақылау және есепке алу құжаттары (үлгі құрылым)
Бақылау күнделігі
- Аты-жөні, жасы, сыныбы.
- Отбасы құрамы, білімі, кәсібі, ата-анасының қызметі.
- Отбасының педагогикалық жағдайына сипаттама.
- Педагогикалық қиындықтарды жою жолдары.
- Жүргізілген жұмыстың нәтижелілігі (сауалнама, диагностика, бақылау, түзету жұмыстары және қорытынды).
Мектепішілік есеп картасы
Оқушы туралы негізгі деректер: аты-жөні, сыныбы, туған күні, мекенжайы, байланыс телефоны. Ата-ана туралы мәліметтер: аты-жөні, жұмыс орны, қызметі, байланыс телефоны, отбасылық өзара қарым-қатынас ерекшеліктері.
Оқушының ұжымдағы әлеуметтік-психологиялық бейіні (сұрақтар үлгісі)
Ұжымдағы беделі
Басшы, беделді, елеусіз, бөлектенген, енжар.
Сын мен талапқа қатынасы
Жағымды, ынтамен, қинала, бейберекет, өштесе, селқос.
Достары
Сыныпта/сыныптан тыс, жас ерекшелігі бойынша, достары жоқ болуы мүмкін.
Мектеп шараларына қатысуы
Басшы, ұйымдастырушы, белсенді мүше, енжар орындаушы, қарсы, қатыспайды.
Кикілжіңдер
Сыныптастарымен, басқа сыныппен, мұғалімдермен, ата-анамен, туыстармен.
Өзіне қатынасы
Өзіне сенімді/сенімсіз, өзін бақылайды, жетістікке ұмтылады.
Әңгімелесу арқылы зерттеу (құрылым)
Мақсаты — тәрбиесі қиын балалардың психологиялық даму деңгейін және қиындықтардың пайда болу себептерін нақтылау. Әңгімелесу бірнеше дереккөз арқылы жүргізіледі.
1) Сынып жетекшісімен
- Қандай нақты қиындықтар байқалады?
- Мектептегі және үйдегі тәртібі қандай?
- Үлгерімі және дәлелді фактілер.
- Қандай түзету жұмыстары жүргізілді, нәтижесі қандай?
- Отбасының әлеуметтік жағдайы.
2) Оқушымен
- Мектептен кейін кім болғың келеді?
- Қандай пәнді жақсы көресің, нені оқығанды ұнатасың?
- Жолдастарың туралы ойың, өз мінез-құлқыңа қанағаттануың.
- Қоғамдық жұмыстарың және нәтижесі.
- Үйдегі және мектептегі сүйікті ісің.
- Ата-анаңмен және үлкендермен қарым-қатынасың.
3) Пән мұғалімдерімен
- Сабақтағы үлгерімі және мінез-құлқы туралы пікір.
- Тәртіпсіздік байқалған жағдайлар және ұсынылған кеңес.
- Оқуға қабілеттілігі, мүмкіндіктері.
4) Құрбыларымен және 5) Ата-анасымен
- Достық ұзақтығы, бірге істейтін істері, ұнайтын/ұнамайтын әрекеттер.
- Ата-ананың баланың оқуына және мінез-құлқына көзқарасы, күн тәртібі, үйдегі міндеттері.
- Болашақ мамандық таңдауға қатысты отбасылық қолдау.
Психологтың жұмыс жоспарына қойылатын талаптар
Жоспарлау кезінде ескерілетін негіздер
- Мекемедегі білім беру іс-әрекетінің мақсаттары мен міндеттері.
- ҚР Конституциясы, «Білім туралы» заң, Баланың құқықтары туралы конвенция, ҚР БҒМ нормативтік құжаттары және жергілікті білім басқармасы бұйрықтары.
- Баланың құқықтары мен мүдделерінің басымдығы қағидасы.
Жұмыс жоспарының ұсынылатын бағандары
| № | Жұмыс атауы | Жүргізу жағдайы/форматы | Жауапты | Уақыты | Күтілетін нәтиже |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Мысалы: сыныпты диагностикалық тексеру | Сауалнама/тест/бақылау | Психолог | Қыркүйек | Тәуекелдерді ерте анықтау |
| 2 | Мысалы: түзету бағдарламасы | Тренинг/жеке кеңес | Психолог + сынып жетекші | Қазан–желтоқсан | Бейімделу мен мінез-құлықтың жақсаруы |
Жоспар апталық, айлық, тоқсандық немесе кварталдық форматта құрылады. Болашаққа арналған жылдық жоспар психологтың мақсаттары мен негізгі бағыттарын қамтуы тиіс.
Оқу жылына тән негізгі кезеңдер
- 1-сыныпқа қабылдау және бейімделу.
- Бастауыштан орта буынға өту және бейімделу.
- Жасөспірімдік дағдарыс кезеңін сүйемелдеу.
- Жоғары сыныпқа бейімделу және кәсіби бағдар.
Педагогикалық ұжымды зерттеудегі диагностиканың маңызы
Педагогикалық ұжымды терең зерттеу үшін төмендегі көрсеткіштер бойынша жүйелі деректер жинау маңызды. Бұл деректер ұжымдық ахуалды бағалауға, басқару стилін талдауға және кәсіби өзара әрекеттестікті жақсартуға мүмкіндік береді.
- Психологиялық атмосфера және ұжымның даму деңгейі.
- Ұжым мүшелерінің өзара бағалауы және өзін-өзі бағалауы.
- Ұжымды басқару стилі, басшы–қарамағындағылар қатынасы.
- Әлеуметтік-коммуникативтік құзырлылық және тұлғааралық қатынас деңгейлері.
- Эмпатия деңгейі (ересектер мен балаларға қатынасы бойынша).
- Көңіл-күй, белсенділік және тұлғалық үрей (қорқыныш) деңгейі.
Психодиагностикалық зерттеу нәтижесі бойынша қорытынды құрылымы
- 1 Зерттеу жүргізудің себебі (сұраныс, мәселенің қысқаша сипаттамасы).
- 2 Жоспар құру, болжам жасау және әдістемелерді таңдауды негіздеу (әдістемелер авторлары көрсетіледі).