Соғыстың басталуы және сипаты
Соғыстың басталуы және нацистік жоспарлар
1941 жылғы 22 маусымда фашистік Германия Кеңес Одағына басып кірді. Гитлерлік басшылық бұл соғысты Атлантикадан Сібірге дейінгі кеңістікті «тазартылған» германдық аумақтық-этностық тұтастыққа айналдырудың шешуші кезеңі, әрі әлемді жаулап алуға бастайтын қадам ретінде қарастырды.
1941–1942 жылдардың басында «қауырт соғыс» жоспары күйрегені айқын болған кезде, оккупациялық саясаттың өзегі Кеңес республикаларының бірлігін әлсіретудің жолдарын іздеуге ауысты. Сол кезеңде Еділ–Орал және «Гросс-Түркістан» сияқты буржуазиялық-ұлттық құрылымдар құру, сондай-ақ Қарағанды, Новосібір, Кременчук секілді «индустриялық облыстар» ұйымдастыру жөніндегі жобалар да пайда болды.
Қазақстан: біртұтас ел құрамындағы майдан мен тыл
Ұлы Отан соғысына Қазақстан біртұтас мемлекеттің ажырамас бөлігі ретінде қатысты. Соғысқа дейінгі қысқа мерзім ішінде сауатсыздықты жою, әлеуметтік жаңғыру, әйел теңдігін орнықтыру, ұлтаралық татулықты күшейту бағытында елеулі өзгерістер болды. Бұл үдерістерде халықтардың патриоттық дәстүрлері маңызды рөл атқарды.
Қазақ халқы ғасырлар бойы байтақ даланың шекарасын қорғау тәжірибесіне ие еді; отаршылдыққа қарсы күрес, ХХ ғасыр басындағы қоғамдық сілкіністер, азамат соғысы майдандары және индустриялық құрылыстар жылдарында халықтар достығы қалыптасып, нығая түсті.
Көлеңкелі тұстар
Алайда бұл кезеңнің ауыр салдары да болды: ашаршылық, негізсіз қуғын-сүргін халықты әлсіретіп, қоғамдық сенімге сызат түсірді. Мұндай зардаптар өлкенің мүмкіндіктерін толық пайдалануға және қорғаныс қуатын күшейтуге кедергі келтірді.
Әскер жасақтау және кадр даярлау
Қазақстандықтардың басым бөлігі майдандағы армияны толықтыруға жіберілді, ал шамамен үштен бірі республикада жасақталған бөлімдер құрамында тіркелді. Республика аумағында атқыштар дивизиялары, атты әскер дивизиялары, атқыштар бригадалары, әртүрлі әскер түрлерінің жеке полктері мен батальондары құрылды. Олардың ішінде бірнешеуі қазақтың ұлттық бөлімшелері ретінде жасақталды.
1941–1945 жылдары әскери оқу орындарына 42 мыңнан астам қазақ жіберілді. Республика жерінде мыңдаған офицер даярланып шығарылды.
Еңбек армиясы және құрылыс бөлімшелері
Соғыс жылдарында еңбек армиясы мен арнайы құрылыс бөлімшелері кеңінен қолданылды. Қазақстаннан және Орта Азияның жергілікті халықтарынан, сондай-ақ күштеп көшірілгендер қатарынан ірі еңбек ресурстары құрылысқа, теміржолға, электр станцияларын салуға және қорғаныс кәсіпорындарына тартылды.
Экономиканы соғыс қажетіне бейімдеу
Республика экономикасы әскери бағытқа көшірілді: бейбіт мақсаттарға жұмсалатын қаржы қысқартылып, көптеген кәсіпорын қорғаныс өнімдерін шығара бастады. Жұмыс күші, шикізат, жабдық пен станоктар қайта бөлінді. Нәтижесінде бұрынғы өнімдермен қатар қару-жарақ пен оқ-дәрінің бірқатар түрін өндіру жолға қойылды.
Соғыс жылдарында өнеркәсіп өндірісі 37%-ға өскені айтылады. Бұл жетістік жоқшылық пен ауыр еңбек жағдайына қарамастан қамтамасыз етілді. Дегенмен соғыс бейбіт дамудың балама жолдарын іздеуді шектеп, ресурстарды барынша майдан талабына жұмылдыруды талап етті.
Көшірілген кәсіпорындар
Соғыстың алғашқы жылдарында Қазақстанның батыс бөлігіне 142 кәсіпорын көшірілгені көрсетіледі. Бұл өндіріс орындары қару-жарақ пен әскери өнім шығаруда маңызды рөл атқарды.
Майдан шебі жақындаған кезең: қорғаныс шаралары
Неміс әскерлері КСРО аумағына тереңдеп енгенімен, Қазақстанға майдан шебі тікелей жеткен жоқ. Алайда майданның жақындауы батыс облыстардың өміріне елеулі әсер етті. 1942 жылдың қыркүйегінде бірқатар аумақтарда әскери жағдай жарияланып, Орал мен Атырауда қалалық қорғаныс комитеттері құрылды. Бұл құрылымдар партиялық, мемлекеттік және әскери органдардың өкілеттігін бір арнаға тоғыстырды.
Оңтүстік Орал әскери округінің штабы жау Еділден өтіп, шығысқа қарай ұмтылған жағдайда бірнеше қорғаныс шебінің жобасын белгіледі. Неміс авиациясы Сталинградқа әскер мен жүк таситын эшелондар өтетін Сайхын, Шұңғай, Жәнібек станцияларына шабуыл жасаған кезде, оларды қорғау үшін әуе шабуылына қарсы бөлімдер, зенит артиллериясы, бронды пойыздар және бақылау-байланыс батальондары жұмылдырылды. Мәтіндегі дерекке сай, бірлескен әрекет нәтижесінде жаудың 30 ұшағы атып түсірілген.
Ауыл шаруашылығы және тылдың майданға көмегі
Тылдың көмегі жауынгерлердің жағдайын жақсартып қана қоймай, олардың рухын көтерді. Қорғаныс қорына қаржы жинау соғыстың алғашқы күндерінен басталды: жұмысшылар мен қызметкерлер қосымша жұмысқа шығып, жексенбіліктер ұйымдастырып, тапқан қаражатын қорға аударып отырды. Жауынгерлерге жылы киім-кешек, қажетті жабдықтар жіберіліп, бірқатар әскери бөлімдерге қамқорлық көрсетілді.
Ауыл шаруашылығында қиын шешімдер де орын алды: қоғамдық мал басын толықтыру үшін колхозшылардың жеке малын мәжбүрлі түрде сатып алу (контрактация) тәжірибесі кең тарады. Мысалы, мәтінде 1942 жылы колхоз фермаларын толықтыру мақсатымен 600 мыңнан астам төл сатып алынғаны келтіріледі.
Шикізат пен өндірістік үлес
Соғыс жылдары Қазақстан экономикасы майданға қызмет етті. Ел бойынша өндірілген мыс, марганец және полиметалдардың едәуір бөлігі Қазақстанда өндірілгені атап өтіледі.
Жеке бастамалар
Майданға көмек көрсетуге жеке азаматтар да атсалысты. Мәтінде Қажымұқан Мұңайтпасов жинаған қаражатына ұшақ сатып алып, оны майдан қажетіне тапсырғаны туралы айтылады.
Қазақстандықтардың ерлігі және жауынгерлік даңқ
Соғысқа көптеген мемлекет тартылды, ал Германия Еуропаның бір бөлігін уақытша басып алып, Ленинградты қоршауға алып, Мәскеуге дейін жақындады. Соғыстың бастапқы кезеңінде Қызыл Армия ауыр шығынға ұшырады. Осындай күрделі жағдайда Қазақстаннан жүздеген мың адам майданға аттанып, қорғаныс ісіне жұмылдырылды.
Негізгі шайқастардағы үлес
- Мәскеу түбіндегі шайқаста қазақстандықтар ерлік көрсетті; мәтінде 28 панфиловшы туралы эпизод келтіріледі.
- Сталинград және Курск бағытындағы ұрыстарда да қазақстандық бөлімдер белсенді қатысты.
- Днепр маңындағы шайқастарда көптеген жауынгерлер ерекше көзге түсіп, жоғары марапаттарға ие болды.
- Партизан қозғалысына қазақстандықтар да қатысып, Еуропаны азат ету және Берлин үшін шайқастарда ерлік танытты.
Ерлік символдары
Мәтінде ерліктің жарқын үлгілері ретінде ұшқыш Нұркен Әбдіров, сондай-ақ жау дзотының үнін өшіріп, кеудесімен қорғаған Сұлтан Баймағамбетов аталады.
Қазақтың қаһарман қыздары Мәншүк Мәметова мен Әлия Молдағұлова ел жадында өшпес өнеге болып қалды. Сондай-ақ екі мәрте батыр атанғандар қатарында Талғат Бигелдинов есімі көрсетіледі.
Берлинге дейінгі жол
1945 жылғы Берлин үшін шайқаста қазақстандықтар белсене қатысты. Мәтінде Рейхстагқа Жеңіс туын тігу оқиғасы аясында лейтенант Рақымжан Қошқарбаев есімі аталады.
Қорытынды: жеңіске қосылған үлес және соғыстың құны
Соғыс 1948 күнге созылып, миллиондаған адамның өмірін қиды. Қазақстандықтар майданда да, тылда да жанқиярлықпен еңбек етті: соғысып жатқан армияны азық-түлікпен, киім-кешекпен, қару-жарақпен қамтамасыз етуге елеулі үлес қосты. Бұл үлес ауыртпалық пен тапшылыққа қарамастан, ортақ Жеңіс жолында көрсетілген табандылықтың айғағы болды.
Мәтіндегі кейбір деректер мен атаулар түпнұсқада бұрмаланған күйде кездеседі. Бұл нұсқада сөйлем құрылымы түзетіліп, мазмұн сақтала отырып редакциялық өңдеу жасалды.