Қазақша рефераттар

ҚАЗАҚ ТАРИХЫ – ТҮРКІЛЕРДІҢ ДАЛАЛЫҚ ӨРКЕНИЕТІНІҢ ҚҰРАМДАС БӨЛІГІ

Қазақ тарихы – түркілердің далалық өркениетінің құрамдас бөлігі

Әлемдік гуманитарлық ойда әлі күнге дейін қызу талқыланатын өзекті мәселелердің бірі – әртүрлі халықтардың өркениеттік деңгейі және олардың дүниежүзілік тарихтағы орны. Осы пікірталастың нысанында жиі аталатын қауымдардың бірі – қазақ халқы: оның тарихы, мәдени тәжірибесі және өркениеттік болмысы.

Түркі әлемінің, соның ішінде Қазақ елінің әлемдік тарихтағы орны қандай? Ол адамзат өркениетіне нені қосты, қандай із қалдырды? «Тағылық – варварлық – өркениет» сияқты сатылардан өте алды ма, әлде А. Тойнби айтқандай, «примитив» күйінде қалды ма деген сұрақтар ұзақ уақыттан бері ғылыми айналымда.

Ғылыми көзқарастар: Еуразия кеңістігіндегі көшпенділер мәдениеті

Шығыс халықтарының өркениетін ашық мойындаған зерттеушілер бар. Мәселен, белгілі археолог Л. П. Окладников түркі халықтарының мәдени кеңістігін «Батыс Сібір цивилизациясы» деп атап, Байкал маңы мен Ангара–Лена бойындағы аймақты Шығыс пен Батыс мәдениеттерінің тоғысқан, қуатты мәдени ошақтары болған өңір ретінде сипаттайды. Ол тіпті тюрк бекіністері мен мәдени іздерінің Прибайкальеден Дон мен Дунайға дейін созылғанын атап өтеді.

Л. Н. Гумилев көшпенділер мәдениеті үш мың жылдық ғұмырында Жерорта теңізі мен Қиыр Шығыс елдеріне қарағанда шығармашылық эволюцияны бастан өткергенін айтады. Ол Еуразия сахарасындағы көшпенділер өркениетін б.з.д. XI ғасырдан б.з. XVIII ғасырына дейін жеткізіп, Орта Азияны – дүниенің төрт жағын жалғаған «жер кіндігі» ретінде бағалайды: Византия мен Персияны, Үнді мен Қытайды байланыстыратын кеңістік ретінде.

Бұл тұжырымды А. Сейдімбек те қолдайды. Ал «көшпенділер өркениеті» ұғымын Ә. Марғұлан, К. Ақышев, К. Байпақов сияқты археологтар кең қолданды. «Көшпенділер қоғамы» терминін С. Толыбеков, Д. Кішібеков ғылыми айналымға енгізді. Соңғы жылдары қазақ сахарасында «Дала өркениеті» болғаны туралы пікір күшейе түсті.

«Дала» ұғымы: табиғат пен мәдениеттің кеңістігі

«Дала» ұғымын тек шөлді кеңістік ретінде түсіну үстірттік болар еді. Дешті Қыпшақ арқылы сансыз өзендер ағып өтеді: бір шетінде – Енесай, Онон, Керулен, Ертіс, Тобыл; екінші шетінде – Жайық, Каспий, Арал, Еділ. Бүгінгі Қазақстан аумағында 45 000 өзен мен 85 000 көл атауының сақталуының өзі осы табиғи алуандықтың айғағы.

Алтай, Ұлытау, Қаратау, Мұғаджар, Алатау, Орал сияқты таулар да жер бедерін ажарландырып тұр. Демек, Алтайдан Дунайға дейінгі Дешті Қыпшақ кеңістігі – әрі далалы, әрі таулы, әрі өзен-сулы, нулы өлке. Мұндай ортада өркениеттік дамудың алғышарттары табиғи және әлеуметтік факторлардың тоғысында қалыптасты.

Мұрад Аджидің түйіні

Ол Ұлы Қыпшақ даласының мәдени өзегін біртұтас құбылыс ретінде бағалай отырып, бұл кеңістіктегі әртүрлі атаулармен белгілі мәдениеттердің (половец, печенеж, булгар және т.б.) түбірі бір екенін, даланың тілі мен рухани құндылықтары түркілік дәстүрге негізделгенін әділ атап көрсетеді.

Дала өркениетінің қалыптасу факторлары

1) Екі құрлықтың тоғысы

Алтайдан Донға дейінгі Ұлы Дала Еуропа мен Азияны жалғаған қақпа әрі «тоқсан жолдың торабы» болды.

2) Ұзақ мерзімді тұтастық

Мыңжылдықтар бойы (шамамен 7000 км кеңістікте) өрбіген дала мәдениеті бірегейлік пен біртұтастықты сақтап, этномәдени тұтастыққа ұйытқы болды.

3) Жылқыны қолға үйрету

Б.з.д. IV мыңжылдықтың аяқ шенінде жылқы үйретіліп, салт атты көшпелілер қалыптасты. Бұған Деревка, Воловад және Ботай қоныстарындағы археологиялық деректер дәлел.

4) Өркениеттермен тоғысу

Сахара Әму мен Сыр бойы арқылы Қытай–парсы, Үнді, Араб мәдени аймақтарымен байланысып, алмасу арнасын кеңейтті.

5) Діндер тоғысы

Шаманизм, тәңіршілдік, зороастризм, пұтқа табыну, христиандық, манихейлік, ислам сияқты ілімдер рухани өмірге ықпал етті.

6) Табиғатпен үйлесім

Дала перзенті табиғи ортамен гармонияда өмір сүрді; кеңістік еркіндігі шығармашылық эволюцияға мүмкіндік берді.

7) Ұлы Жібек жолы

Бұл тек сауда емес, мәдениеттердің тоғысқан арнасы болды. Сырдарияның орта және төменгі ағысында 300-ге жуық қала мен елді мекеннің болуы соның айғағы.

8) Өнер мен этика

«Аң стилі» дамыды; көшіп-қону мәдениеті, экологияны сақтау, ұрпақ тәрбиесі, сал-серілік дәстүр сияқты дала этикасы мен менталитеті қалыптасты.

Осы факторлардың тоғысы Еуразия сахарасында көшпенді дала мен қаланың синтезін тудырды және мемлекеттік құрылымдардың әртүрлі үлгілерін шыңдады.

Түркі қағанаттары және мемлекеттік тәжірибе

Түркі әлемінің алтын бесігі – Түркі елі. Бірінші Түркі қағанаты (551–630) және Екінші Түркі қағанаты (681–744) Еуразия сахарасындағы тұңғыш ірі империялық құрылымдардың бірі ретінде бағаланады. Оның ықпалы Маньчжуриядан Азов теңізіне дейінгі кеңістікті қамтыды. Мұндай кең ауқымды империялық жүйені кейінірек моңғолдар және XVIII–XIX ғасырлардағы Ресей ғана құра алды.

Тасқа қашалған тарихи жады

Түркі жазуы қалыптасып, бабаларымыз тасқа қашап өз болмысын хатқа түсірді. Орхон жазбаларында Бумын қаған мен Істеми қағанның ел (мемлекет) құрып, төре (заң) орнатып, халықты шығыс пен батысқа қоныстандырғаны, олардың даналығы мен қуаты айқын суреттеледі.

«Когда вверху возникло Голубое небо и внизу Бурая земля, между ними обоими возник род людской и воссели над людьми мои пращуры Бумын каган, Истеми каган. Воссев над царство, они учредили Эль (государство) и установили Тэрю (закон) народа тюрков. Имеющих головы они заставили склонить головы, имеющих колени они заставили преклонить колени. На восток и запад они расселили свой народ. Они были мудрые каганы, они были могущественные каганы».

545 жылы Бумын қаған ордасына Қытай елшісінің келуі түркі елінің халықаралық деңгейдегі мәртебесін айқындады. Түрік қағанаты кейінгі Түргеш, Ұйғыр, Қарахан, Қырғыз, Хазар қағанаттарына, сондай-ақ Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ бірлестіктеріне, Алтын Ордаға және Қазақ хандықтарына тарихи сабақтастық жолын салды.

Дала өркениетінің әлемдік даму үдерісіне қосқан үлесі

  1. Тәңірлік дүниетанымды кең таратты; зороастризм (зердеш) ықпалы да айқын көрінді.
  2. Металл қорыту мен өңдеудің көне орталықтарының бірі болды.
  3. Төл жазу дәстүрін қалыптастырды.
  4. Жыл мезгілдерін маусымға бөліп, күнтізбелік танымды жүйелеуге ықпал етті.
  5. Әскери ұйымның далалық типін жасап, әскери өнердің жоғары үлгілерін көрсетті.
  6. Сәулет-ескерткіш өнердің өзіндік үлгілерін жасады (Айша бибі, Қарахан, Жошы хан және өзге мавзолейлер).
  7. Бай ауыз әдебиетін қалыптастырды; музыка өнері өрледі. Қазақ хандығы дәуірінде мыңдаған күйдің тууы осы дәстүрдің қуатын танытады.
  8. Мемлекет басқаруда дала демократиясына сүйенген тетіктерді жетілдірді.
  9. Негізгі шаруашылық мал өсіру болғанымен, өзге кәсіп түрлерін қосалқы шаруашылық ретінде дамытып, дала мен қала менталитетін өзара ұштастырды.

Қытай, Иран, Византия сияқты өркениеттермен үздіксіз байланысқан түркілер жаңа мемлекеттік тип қалыптастыруға қабілетті болды. Бірінші Түркі қағанаты кезеңінде соғды тілі ықпалды болса, екінші қағанат дәуірінде руникалық жазу кең тарады.

Жазу мәдениеті және тарихи мұра

VII–VIII ғасырларда Моңғолия мен Алтайда, Хакасия мен Тувада, Шығыс Түркістан мен Жетісуда көне түрік әліпбиімен жазылған 200-ден астам тас ескерткіш қалды. Бұдан да ертерек кезеңдерге меңзейтін деректер бар: б.з.д. V ғасырмен байланыстырылатын Есік жазуындағы таңбалардың едәуір бөлігі көне түркі руникалық әліпбиімен сабақтас екені түркі жазу мәдениетінің тамыры терең екенін көрсетеді.

Осыдан барып Д. Клеменецтің көне түркілерді «тамаша халық» деуі де түсінікті: VI ғасырда түркілердің әдеби тілі қалыптасып, көрші шығыс мәдениетінің жетістіктері игеріле бастады.

Қорытынды ой

Қазақ тарихын түркілердің далалық өркениетінен бөліп қарау мүмкін емес: бұл – кеңістіктің географиясы ғана емес, әлеуметтік ұйым, рухани әлем, шаруашылық тәжірибе, жазу мен мемлекеттілік дәстүрі арқылы бекіген тұтастық. Ұлы Дала – Шығыс пен Батысты жалғаған көпір ғана емес, өз ішкі заңдылықтары бар дербес мәдени-өркениеттік құбылыс.