Сопақша ми
Сопақша ми: құрылысы және өткізгіш қызметі
Сопақша ми жұлынның жалғасы болып саналады және сұр мен ақ заттан тұрады. Дегенмен, мұндағы сұр зат жұлындағыдай тұтас қабат түрінде емес: ол ақ зат аралықтарында жеке-жеке шоғырланып, көптеген ядроларды — қызметі әртүрлі жүйке орталықтарын — түзеді.
Ақ зат
Ақ зат жүйке талшықтарынан тұрады. Бұл талшықтар қозуды жоғары және төмен өткізетін жұлын жолдарының жалғасы ретінде жұлынды сопақша ми арқылы мидың басқа бөлімдерімен байланыстырады.
Сұр зат
Сұр зат нейрондардан құралады және рефлекстік қызмет атқарады: өмірлік маңызды рефлекстердің орталықтары дәл осы жерде шоғырланған.
Сопақша ми арқылы өтетін кейбір жұлын жолдары осы деңгейде бір-бірімен қиылысады: оң жақтан келген талшықтар сол жаққа, ал сол жақтан келген талшықтар оң жаққа ауысады. Бұл құбылыс көптеген қимыл-қозғалыс және сезімталдық жолдарының айқасуына негіз болады.
Өмірлік маңызды орталықтар және ми жүйкелерінің ядролары
Сопақша мида бас сүйектен шығатын 12 жұп ми жүйкелерінің соңғы бесеуінің — VIII, IX, X, XI, XII — ядролары, сондай-ақ аса маңызды рефлекстерді іске қосатын орталықтар орналасады. Мұнда жұлын қызметін реттеуде маңызды рөл атқаратын торлы құрылымның да бір бөлігі бар.
Тіршіліктік (өмірді қамтамасыз ететін) орталықтар
- тыныс алу орталығы;
- қан тамырларын тарылтып-кеңейтетін (тамыр тонусын реттейтін) орталықтар;
- жүрек соғуын баяулататын және сирететін (тежейтін) орталықтар.
Бұл орталықтардың кез келгені бұзылса, өмірге тікелей қауіп төнеді.
Қорғаныс және ас қорыту рефлекстері
Сопақша мида көптеген қорғаныс рефлекстерінің орталықтары орналасқан: жас шығару, кірпік қағу, жөтелу, түшкіру, тер шығару. Сонымен бірге ас қорытуға қатысты рефлекстерді басқаратын орталықтар да бар: шайнау, жұту, сілекей бөлу, асқазан сөлі мен ұйқы безі сөлінің бөлінуін реттеу, сондай-ақ құсу.
Клиникалық маңызы бар мысал
Егер эмбриондық даму кезінде жұту орталығы толық қалыптаспаса (бульбарлық салдану), жаңа туған нәресте емгенімен ауызындағы сүтті жұта алмайды. Сүт өңеш арқылы асқазанға өтпей, тыныс жолына түсіп, өкпеге құйылады. Нәтижесінде өкпе қабынып, бала ашығып, өміріне қауіп төнеді.
Қозғалтқыш ядролар және торлы құрылым
Сопақша мида мойын және көз еттерінің тонусын өзгертетін көптеген қозғалтқыш ядролар бар. Олар көпір және ортаңғы мимен бірге статикалық және статокинетикалық (вестибулярлық) рефлекстерге қатысады.
Торлы құрылымның екі бағытағы әсері
Төмен бағытталған әсер: жұлын қызметін күшейтуі немесе әлсіретуі мүмкін.
Жоғары бағытталған әсер: ортаңғы мидың торлы құрылымымен бірге мидың басқа бөлімдерінің қызметін күшейтеді.
Ми қыртысының сопақша ми рефлекстеріне ықпалы
Сопақша мидың рефлекстері туа біткен болғанымен, олардың орталықтарына ми қыртысы ықпал ете алады. Бұл ықпал күнделікті өмірде әртүрлі жағдайлар арқылы байқалады.
Шартты рефлекстің қалыптасуы
Мысалы, емізер алдында баланың жаялығын құрғатып, құндақтау қайталана берсе, уақыт өте осы әрекетке байланысты шартты рефлекс қалыптасады. Соның нәтижесінде құндақтай бастаған сәтте-ақ балада ему рефлексі қозуы мүмкін.
Құсу орталығына психикалық әсер
Адам аузына ас аларда шірік иісті сезіп, «шіріген шығар» деген ойға келсе, лоқсуы, тіпті құсуы мүмкін. Бұл құбылыс гипноз (иландыру) жағдайында әсіресе айқын байқалады.
Сол сияқты артистер сахнада қажет болғанда көз жасын шығарып, жылай алады. Бұл деректер сопақша мидың қызметін ми қыртысы реттей алатынын көрсетеді.
Варолий көпірі: өткізгіш жүйе және тыныс реттелуі
Варолий көпірінің қызметі бүгінге дейін толық анықталған емес. Көпір құрамында ақ зат көп болғандықтан, оның негізгі қызметі — жүйке серпіністерін өткізу. Мұндағы ақ заттың басым бөлігі жұлынның жоғары өрлеуші жолдары мен мидан жұлынға қарай төмен түсетін (құлдыраушы) жолдардан тұрады.
Ақ зат аралықтарында бөлек нейрон шоғырлары орналасады. Олардың ішінде бас сүйек-ми жүйкелерінің V, VI, VII жұптарының ядролары, көлденең жолақты бұлшықеттердің тонусын реттеуге қатысатын рефлекс орталықтары, сондай-ақ ұйқы мен сергектік күйін реттейтін торлы құрылым нейрондары бар.
Тыныс алуды үйлестіретін орталықтар
- дем алуды дем шығарумен алмастырып тұратын пневмотаксис орталығы;
- тыныс орталығының қызметі мен зат алмасуға ықпал ететін апнейзистік орталық.