БАЛУАН ШОЛАҚТЫҢ ҒАЛИЯСЫ

Авторы: Бекен Қайратұлы

Қазақ өнерінің «Алтын ғасыры» атанған (А. Сейдімбек) ХІХ ғасыр қазақ қоғамына таңдаулы тұлғалар сыйлады. Нәтижесінде ауасы саумал, самалы салқын, селеулі дала — Сарыарқаның «әншілік» дәуірі туды.

Атақты Біржан салдан бастап Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Иманжүсіп, Балуан Шолақ, Мәди, Естай, Майра секілді дүлдүл жыршылар мен бұлбұл әншілер болашағы орыстың бұғауына байланып, бодандық қамытына ілінген елдің зарын әнге айналдырды. Ұлы Ахаң (Ахмет Байтұрсынұлы): «Адамшылық егінін шаштым, ектім, Көңілін көтеруге құл халықтың» — дегеніндей, ақын атаулы да бір сұмдықтың ұшығын аңдап, зар толғаудың тиегін ағытты.

Ендеше, осы әннің дүниеге келуіне себепкер Ғалия туралы не білеміз? Әрі балуан, әрі әнші, әрі сері Балуан Шолақты ынтықтырған Ғалия кім болды?

Біршама жыл бұрын байырғы журналист, қарт қаламгер Октябрь Әлібеков жеке мұрағатындағы Ғалияның суретін көрсеткен еді. Суретті өткен ғасырдың 90-жылдары белгілі кәсіпкер Марат Нәбиев әкеліп берген. Марат Әскенұлы — Ақмола облысы, Бұланды ауданы (бұрынғы Макинка ауданы) аумағындағы Балуан Шолақтың зиратын жөндетіп, басын көтерген азамат.

Арқаның айтулы әншілері бұл базарға соқпай өтпейтін: айлап жатып ән салатын. Көрермені — қара халық, тыңдаушысы — дүйім жұрт. Елмен бірге Ғалия да базарда қымыз сататын.

Ажарына арулығы сай, қараторының әдемісі — Ғалияның қымызханасына бір күні Балуан Шолақ ат басын бұрады. Бұл шамамен 1908–1909 жылдары болса керек. Балуанның тасы өрге домалап, әнімен Арқаны тербетіп, күшімен жауын еңсеріп жүрген, қырықтың қырқасына шыққан керемет шағы еді. Ғалия болса 22–23 жаста.

Тоғыз жолдың торабы Ақмолада көшпенді қазақтардың саудасын көбіне татар, ноғай көпестері жүргізген. Солардың бірі — Сұлтанай Қамза деген ноғайдың саудасын жүргізетін Тілеу атты қазақ екен. Түбі Жаңаарқа жақтан, руы — Арғын, оның ішінде Аралбай. Сегіз бөлмелі үйі бар, дәулеттілер санатындағы отбасы болыпты. Үлкен әйелінен Ғалия мен Мәрзия атты екі қыз туған. Шолақтың әні арқылы тарихта аты қалған Ғалия — осы.

Балуан Шолақтың жеке өміріне қатысты зерттеулерде қайшылықтар аз емес. Қазақтың ата қонысын баса-көктеп, шұрайлы жерлерге қоныстанған орыс пен украиндарға түре тиісетін әдеті болған деседі. Шын мәнінде, бұл — Шөкеңнің өзінше қарсылығы, күресі еді.

Кеңес дәуірі зерттеушілері мұны «халықтар достығын түсінбеді», «біреудің айтағына еріп қателесті» деп бағалады. Ал жазушы Әнес Сарайдың тәуелсіздік жылдары жазылып, Астанадағы қазақ драма театры сахнасында қойылған «Балуан Шолақ» драмасында бұл бұрмалаулар түзетіліп, балуанның күрескер қыры ашып көрсетіледі. Сол туындыда суреттелгендей, Шөкең бір жылдары қатты қуғын көрген, бірнеше рет абақтыға қамалып, одан қашып шығып, жасырынып жүрген күндері де болған. Ғалиямен де дәл осындай жағдайда танысқан.

Ахмет Жұбановтың естелігіне сүйенсек, Ғалия қазақы әдет бойынша Біржан деген жігітке атастырылған қалыңдық ретінде ұзатылады. Барған жерінде екі жылдай тұрып, Қараөткөлге төркін жұртына көшіп келеді. Шөкеңмен көңіл байласатын тұсы — осы кез.

Алайда күйеуі төлеген қалың малын даулаған. Оны төлеуге Ғалияның әкесі Тілеудің жағдайы келмейді де, іс билер сотына түседі. Оқиғадан хабардар Балуан Шолақ не де болса мал тауып келу үшін Көкшетауға аттанады.

Көкшетауда балуанды басқа тағдыр күтіп тұр екен: ұстап, түрмеге жабады. Ал Ғалия билер сотында өз дауын өзі ұстап, Біржанды жеңіп шығады да, басына толық бостандық алады.

Бірақ Шөкеңе жоғалған сексен өгіздің жаласына Семейден ұрланған бір топ жылқы қосылып, ісі қалыңдай түседі. Ғалия күтумен күндерін өткізеді. Осы аралықта қарсы жақ «Шолақ пәлен жылға сотталып, жер аударылыпты» деген жалған хабар таратады. Ғалия әрі-сәрі күй кешіп, әкесінің нұсқауымен Есенжолдың Қанапиясына тоқалдыққа барады.

Кейін Балуан Шолақты Қараөткөл түрмесіне әкеліп қамайды. Шөкең ғашығымен кездесудің амалын қарастырады: бірде түрме әкімшілігінен рұқсат алып, ауладағы биік дуалдың үстіне шығып, «Ғалия» әнін аспандата шырқап шерін басады. Ойы — егер Ғалия түрме маңында жүрсе, естісін дегені.

Бір күні ғашығының біреуге тоқалдыққа тиіп кеткені жайлы хабар алады. Түрмеден босап шыққан соң Тілеудің үйіне барып мән-жайды білгенде, әйелдің опасыздығына налиды да, қайта қайырылмай еліне аттанып кетеді.

Ғалия Қанапиядан да айырылысып, Қоянды жәрмеңкесіне барып қымыз сатады. Осы жерде семейлік Қали деген жігітке тұрмысқа шығады. Күйеуін ертіп Қараөткөлге келіп қыстайды. Алайда Қалидың Семейде әйелі болған.

Бес-алты жылдан соң Ғалия Қалиды ертіп Семейге барып, оның бұрынғы әйелінен кешірім сұрайды. Өзі бала көтермеген соң, бір қызды асырап алып, өз қолымен ұзатады. Кейін туберкулезге шалдығып, 1922 жылы 35 жасында қайтыс болады.

Тағдырдың жазуы осылай аяқталды. Артында мұра болып «Ғалия» әні қалды — бір дәуірдің мұңын, бір жүректің шынайы сезімін сақтап қалған ән.