Сөз қолдану мәдениеті
Сөз — сөйлемнің негізгі материалы
Сөз — ойды білдіретін, сөйлем құраудың ең басты материалы. Құрылыс материалы болмай үй салуға келмейтіні сияқты, сөзсіз сөйлем құрауға да болмайды. Сөйлем — адамның ойын білдірудің негізгі формасы.
Сөйлемге қатысатын әрбір сөз — айтылмақ мақсатты ойдың бір бөлшегі. Сөйлем жеке сөздерден құралады, ал сол сөздердің әрқайсысы ойды дәл жеткізетін орнықты, үйлесімді бөлшек болуы керек.
Дәл сөз таңдаудың жауапкершілігі
Сөйлемде бір сөздің орнына басқа сөзді орынсыз қоя салу — тіл жұмсаудағы ұқыпсыздық. Мұндай сәтсіздік ойды көмескілетіп қана қоймай, мағынаны бұрмалап жіберуі мүмкін.
Мысал: орынсыз қосымша сөз
Кейбіреулер «Сіз бірге жүріңіз» дегенді «Сіз де қоса жүріңіз» деп жазады. Мұндағы «қоса» сөзі бұл сөйлемге дәл келмейді. Ол, керісінше, «Сені де қоса алып кетпекші» тәрізді құрылымда орындырақ.
Мысал: мағынаға үйлеспейтін тіркес
«Баланың тәрбиесі одан бетер жақсармақ» деген құрылым да үйлесімсіз. «Одан бетер» көбіне жағымсыз құбылыстың күшейгенін білдіреді, сондықтан мұндай тіркесті «жақсармақ» сөзімен қабыстыру мағынаға қайшы әсер береді.
Мысал: стильдік қателік
Алпысқа келген қадірлі кісінің қуанышты тойын құттықтаған бір азамат: «Тойың торқа болсын!» деп тілек білдірген екен. Бұған бір қарт: «Қазақ “Топырағың торқа болсын!” дейді — ол өлген кісіге айтылады» деп шошына сөйлегенін білеміз. Мұнда мәселе сөздің «әдемілігінде» емес, оның орны мен жағдаятына сай келуінде.
Сөздің стильдік аясы: әр мәтіннің өз тілі бар
Жазуда да, сөйлеуде де адам өз ойына керекті сөзді таңдағанда, оның стильдік ерекшелігін ескеруге тиіс. Мысалы, публицистикалық стиль мен ғылыми әдебиет стилінің сөздік құрамы бірдей емес.
Публицистикалық стиль
Газет-журнал тілі жалпы халыққа арналғандықтан, оның сөздері көпшілікке бірдей түсінікті болуы керек.
Ғылыми стиль
Ғылыми мәтінде ортақ сөздермен қатар, белгілі бір мамандыққа тән, көпшілік бірдей түсіне бермейтін атаулар мен терминдер жиі қолданылады.
Мысал: ғылыми мәтіндегі терминдер
«Еменнің қабығы — тұтқыш ретінде және сырттан болған жараларды қорғату үшін, ұнтақ себінді ретінде қолданылады».
Мұндағы кей атауларды екінің бірі бірден түсіне бермеуі мүмкін. Сондай-ақ сөздің тұлғасын дәл қолдану да маңызды: «ұнтап» емес, «ұнтақтап» деген дұрыс.
Ғылыми мәтіндегі мұндай терминдер орайы келгенде басқа жанрларда да кездесуі мүмкін, бірақ олар көркем әдебиет тілінің табиғи стиліне әрдайым үйлесе бермейді.
Қорытынды: әр сөздің өз орны бар
Сөз атаулының бәрінің жұмсалу аясы бірдей емес. Далада өсетін шөптің мал жейтіні де бар, жемейтіні де бар; іске асатыны да бар, аспайтыны да бар. Дәл сол сияқты, әр сөз де өз орнында ғана мағыналы, әсерлі және табиғи естіледі.