Термин атауы туралы

Басылым туралы мәлімет

Кітап

Шерубай Құрманбайұлы. Терминтану (оқу құралы)

Алматы: «Атлас баспасы-2001», 2006. — 244 бет.

Деректер

ISBN: 9965-597-15-4
ББК: 81.2-3 я7
Жариялануы: ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі бағдарламасы бойынша

Кімдерге арналған

Оқу құралы негізінен жоғары оқу орындарының филология факультеттері студенттеріне, магистранттарға, аспиранттарға, тіл мамандарына, терминтанушылар мен терминшілерге арналған. Сонымен қатар термин, терминология мәселелеріне қызығатын өзге салалардың мамандары да бұл еңбекті өз қажетіне жарата алады.

Алғы сөз: термин жайлы әңгімені қалай өзгерту керек?

Кең тараған әдет: даумен шектелу

Термин мен терминология туралы сөз қозғалғанда, бізде жиі түрде әңгіме тек бір мәселенің төңірегінде қалып қояды: терминдерді өзге тілдерден өзгеріссіз қабылдау керек пе, әлде балама жасау керек пе; жасалған балама сәтті ме, сәтсіз бе. Әрине, жекелеген атауларды бірізге түсіру, жүйелеу — маңызды практикалық жұмыс. Бірақ бар назарды «мына терминді бұлай атайық, ана терминді былай аударайық» деңгейінде ғана ұстап қалу — мәселені толық шешпейді.

Негізгі ой

Терминологияны реттеу — тек атау ұсыну емес, жүйе құру.

Ұсынылған баламалар мен жаңа жасалған терминдердің ішінен ең тиімдісін дер кезінде іріктеп, ортақ тоқтамға келмесек, біріздендіру жұмысы да жолға қойылмайды.

Себебі

Терминологиялық жұмыс әлем тілдерінде дәл осындай бейберекеттікке жол бермеу қажеттілігінен туған.

Мақсат

Терминтануды дербес пән ретінде дамыту, оның теориялық, практикалық және әдістемелік мәселелерін ғылыми тұрғыдан шешу және оқу пәні ретінде сапалы оқыту.

Неліктен дербес пән қажет?

Қазақстанның жоғары оқу орындарында термин және терминология мәселелері ұзақ уақыт бойы лексикологияның бір тармағы ретінде оқытылып келді. Көп оқулықтарда терминсөздер тек бір тақырыпша деңгейінде беріліп, олардың жалпы лексика қабаттарынан айырмашылығын көрсету басым болды. Соның салдарынан түлектердің терминология жөніндегі білімі көбіне шектеулі болып қалды.

Ал бірқатар елдерде терминтану дербес пән ретінде танылып, оның теориясы мен тарихы арнайы оқытылады; оқулықтар, оқу құралдары, анықтамалықтар және арнаулы сөздіктер дайындалған. Бұл тәжірибе бізде де жүйелі түрде іске асуы тиіс.

Оқу құралы қалай дайындалды?

Оқу құралы соңғы 5–6 жылда филология факультеттері студенттері мен магистранттарына оқылған арнаулы курс материалдары негізінде әзірленді.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің тарих-филология факультетінде «аударма ісі» мамандығы бойынша оқитын 5-курс студенттеріне арнаулы курс ретінде оқылды.
Жекелеген бөлімдері 2002 жылдан бастап осы университеттің «қазақ тілі» мамандығы бойынша магистранттарға ұсынылды.

Алғашқы қадамның табиғи қиындығы

Бұл еңбек қазақ тілінде терминтануды дербес ғылыми пән ретінде оқытуға арналған алғашқы оқу құралы болғандықтан, қалыптасқан дәстүрлі көзқараспен толық сәйкес келмейтін тұстардың болуы заңды. Соның өзі пәнді оқыту сапасын арттыруға, терминологияға жаңаша қарауға және әр бағыттағы зерттеулерге түрткі болады деген үміт бар.

Сонымен бірге автор алдағы уақытта оқу құралын мазмұндық және құрылымдық тұрғыдан жетілдіруді міндет санайтынын атап көрсетеді.

I. Терминтану — дербес ғылыми пән

1.1. Терминтанудың ғылымдар жүйесіндегі орны

Терминтанудың ғылымдар жүйесіндегі орны туралы мәселе бізде кейінгі жылдары ғана қозғала бастады. Ал өзге елдерде бұл тақырып 30–40 жыл бұрын-ақ көтеріліп, арнайы зерттеліп, талқыланған. Мәселен, Ресей ғалымдары ХХ ғасырдың 1960-жылдарының соңы мен 1970-жылдардың басында осы мәселені белсенді көтеріп, ғылыми еңбектер жариялап, симпозиумдар өткізді. Кейін бұл бағыттағы зерттеулер мен оқыту тәжірибесі үздіксіз жалғасып келеді: жетекші университеттерде 1970-жылдардың екінші жартысынан бастап арнаулы курстар мен семинарлар жүргізілген.

Бізде, керісінше, терминтану едәуір кенже қалып отыр: терминологияның теориялық және практикалық проблемаларын зерттеу толық жолға қойылмаған, ал терминологиялық жұмыстағы жүйесіздік пен үйлесімсіздік мәселенің әлі де өзекті екенін байқатады.

Атаулар: «терминология» және «терминтану»

«Терминоведение» терминін 1967 жылы Ленинградта өткен терминология мәселелеріне арналған Екінші бүкілодақтық мәжілісте В.П. Петушков ұсынған. Кейін бұл атау кең қолданысқа енді. Қазақстандық еңбектерде ұзақ уақыт «терминология» атауы ғана қолданылып келді.

Автор соңғы жылдары осы саланы «терминоведение» үлгісімен «терминтану» деп атауды қолдайды және көп мағыналы «терминологияға» қарағанда бұл атау саланың өзіндік ерекшелігін нақтырақ білдіреді деп есептейді.

Дербестікті мойындау: халықаралық ғылыми тәжірибе

Терминтанудың дербес пән екені туралы пікір ХХ ғасырдың 1960-жылдарының соңынан бастап ғылыми ортада айқын айтыла бастады. 1969 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде «Қазіргі ғылымдар жүйесіндегі терминологияның орны» тақырыбында симпозиум өтіп, баяндамалар жинағында арнайы бөлім «Терминология — дербес ғылыми пән» деп аталған.

В.М. Лейчик және терминтанудың қалыптасу логикасы

Терминтанудың ғылымдар жүйесіндегі орнын, әдістері мен құрылымын зерттеуге елеулі үлес қосқан ғалымдардың бірі — Мәскеулік терминтану мектебінің өкілі В.М. Лейчик. Ол бұл тақырыпты ондаған жыл бойы зерттеп, 1989 жылы «Терминоведенияның пәні, әдістері және құрылымы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

I кезең

ХХ ғасырдың 1930-жылдарына дейінгі уақыт — терминдерді негізінен лингвистикалық тұрғыдан қарастыру басым болған логика-лингвистикалық кезең.

II кезең

1940-жылдардан бастап терминтану семиотикамен тығыз байланыс орнатты: терминдер таңбалар жүйесі ретінде қарастырылды.

III кезең

1960-жылдардың соңы – 1970-жылдардың басы: мазмұнына қарай ғылымтанушылық, әдісіне қарай кибернетикалық терминтану.

Кейінгі уақытта терминтану когнитивтік және әлеуметтік-лингвистикалық қырларынан да қарастырыла бастады. Жалпы алғанда, терминтану лингвистикамен қатар логика, семиотика, ақпараттану, математика, кибернетика, жүйелердің жалпы теориясы, психология сияқты салалармен тоғысатын кешенді ғылым ретінде танылады.

Терминге бір ғана әдіс жеткіліксіз

Термин — белгілі бір сала ұғымының атауы ғана емес, сонымен бірге сол ұғымдардың өзара байланысын да көрсететін құрал. Сондықтан терминді тек лексикологиялық немесе лексикографиялық тұрғыдан сипаттау жеткіліксіз. Осыдан логикалық аспект, кейін психологиялық қыр пайда болды: терминнің жасалуында аналогия, ұқсастық арқылы атау ауысуы жиі кездеседі, ал ұғым мазмұны адамның санасында термин арқылы айқындалып, жүйеленеді.

Таным теориясы бұл салаға әдіснамалық негіз ретінде тұрақты сүйеніш болады: термин — жай таңба емес, білімді ұйымдастыратын негізгі шарттардың бірі.

Ғылыми пікірлер: дербестікті мойындаудың дәлелдері

«Өзінің көпжылдық тарихы болғанына қарамастан, терминтану — жаңа қалыптасып келе жатқан ғылым».

В.П. Петушков

«Терминологияны дербес сала ретінде қарастыратын уақыт жетті… оны зерттеу көбінесе дәстүрлі лингвист құзыретінен тыс қағидаттарға негізделген».

Дж. Сейгер (1970-жылдардағы тұжырым)

«Көптеген деректердің жинақталуы… жаңа ғылыми пән — терминтанудың қалыптасу үрдісін анықтады: оның өз зерттеу нысаны, өз әдістері, өз өнімдері бар».

В.М. Лейчик, И.П. Смирнов

Лейчиктің анықтамасы

В.М. Лейчик терминтануға мынадай анықтама береді: терминтану — лингвистика, логика, семиотика, информатика, жүйелердің жалпы теориясы және бірқатар салалық ғылымдардың тоғысқан тұсында (ғылыми-техникалық революция дәуірінде) пайда болған жаңа кешенді ғылыми-қолданбалы пән.

Қорытынды бағдар

Терминтануды дербес пән ретінде арнайы зерттеу және жоғары мектепте жүйелі оқыту — бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің бірі. Халықаралық тәжірибе мұның теориялық негізі бар екенін де, практикалық қажеттілік екенін де айқын көрсетеді. Ендігі мақсат — осы бағыттағы жұмыстарды тұрақты ғылыми дәстүрге айналдыру.