Спандиар Көбеев

Спандияр Көбеев: ағартушылық жолдың жалғастырушысы

Спандияр Көбеев — Ыбырай Алтынсарин дәстүрін жалғастырған педагог-жазушы. Ол ұстазына еліктеп, мұғалімдік қызметін ағартушылықты дамытуға арнады; қазақ қоғамына озық елдердің мәдениетін, әсіресе орыс әдебиетін танытуға күш салды. Осы арқылы ол Абай мен Ыбырай негізін қалаған қазақ әдебиетіндегі демократтық-ағартушылық бағытты жаңа тарихи жағдайға сай дамыта түсті.

Балалық шағы және отбасылық орта

Білім жолы: Ыбырай мектебінен мұғалімдікке дейін

Спандияр мектеп жасына жеткенде ауылда «Ыбырай Алтынсарин мектеп ашады екен» деген хабар тарайды. Әкесі баласын сол мектепке беруді армандағанымен, іс ұзаққа созылып кетеді де, Көбей 9 жасар Спандиярды ескіше оқуға береді. Алайда діни-схоластикалық оқудың қатал тәртібі мен дене жазасына шыдай алмаған бала оқуды тастап кетеді.

Кейін ол мұғалім болып шығуды мақсат етеді. «Ыбырайдың өлімі менің оқытушы боламын деген ынта-ниетімді біржола баянды етіп бекітті», — дейді ол. Орынбордағы мұғалімдер семинариясына түсуге талпынғанымен, сәті түспей, 1898 жылы Қостанайдағы екі жылдық курсқа түседі. Курсты 1901 жылы аяқтап, бастауыш мектеп мұғалімі атанады.

Алғашқы қызметі: шалғайдағы мектеп және ағартушылық күрес

Өз ауылында және төңіректегі мектептерде орын болмағандықтан, Спандияр Қостанайдан мың шақырымдай қашықтағы Ырғыз уезінің Толағай деген жеріне жіберіледі. Халқын надандық торынан арылтуға ұмтылған жас мұғалім қашықтыққа қарамай сонда барады.

Ол жерде талай қиындықпен бетпе-бет келеді: арнайы мектеп үйінің жоқтығы, жабдық пен оқу құралының тапшылығы, балаларды орысша оқытуға деген наразылық. Соның бәріне қарамастан, ол Ыбырай әдісімен сабақ беріп, ғылым негіздерін үйретеді, ел адамдарына білім салаларынан түсінік таратады.

Крылов мысалдары: аударма және әлеуметтік сын

Кейін Спандияр Крылов мысалдарын аудара бастайды. Ол аудармаларды ескі ауылдағы ұнамсыз мінез-құлықты, ел билеушілері мен бай-шонжарлардың кертартпа көзқарасын әшкерелеуге жұмсайды. Естеліктерінің бірінде ол бала оқытып отырған үйге Ыбырай деген байдың жас төлдерді әкеп қамап тастағанын баяндайды. «Үй менікі… мына отырған қу маңқаларыңнан маған төл артық», — деген байдың өктемдігіне ашуланған Спандияр Крыловтың «Көлбақа мен Юпитер» мысалын аударып, кешкілік жиналған достарына оқып береді.

1903–1905 жылдары ол Петропавл уезіндегі Нілді болыстық мектебінде қызмет етеді. 1905 жылдың жазында Омбыда бір айлық ауыл шаруашылығы курсында оқиды. Бұдан кейін Петропавлдағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебіне орналасып, 1910 жылға дейін мұғалім болады. Осы кезеңде (1908–1909) Кішіқұмда бастаған Крылов аудармаларын толықтырып, өңдеп, баспаға ұсынады. Аудармалары 1910 жылы Қазанда «Үлгілі тәржімә» деген атпен жарық көреді.

Крылов мысалдарын Абай мен Ыбырайдан кейін, Спандиярдың замандастары А. Байтұрсынов пен Б. Өтетілеуов те аударған. Бұл үрдіс кездейсоқ емес: сол дәуірде орыс қоғамы мен қазақ тұрмысындағы әлеуметтік теңсіздік, зорлық пен әділетсіздік сипаты ұқсас еді. Сондықтан арыстан, аю, қасқыр, түлкі тәрізді жыртқыштардың қой-қозы секілді момын жануарларға жасаған зорлығы арқылы халық өз өмірінің шындығын танып, оны тұспалдап сынауға мүмкіндік алды.

«Үлгілі бала»: оқу құралы және авторлық үн

С. Көбеевтің «Үлгілі бала» кітабы 1912 жылы Қазан қаласында басылып шықты. Ол бастауыш мектептегі қазақ балаларына арналған оқу кітабы ретінде құрастырылған. Жинаққа автор аударған Крылов мысалдары, орыс классиктерінің балаларға лайық шығармалары, қазақ ауыз әдебиетінің үлгілері, табиғат жайлы қысқа әңгімелер енгізілді.

Кітапта Көбеевтің төл туындылары да бар. Олар әлеуметтік теңсіздікті, зорлықты, үстем тап өкілдерінің қатыгездігін әшкерелейді, жетім-жесірге жанашыр болуға үндейді. «Жетімнің өлеңі» шығармасында жастай жетім қалған баланың аянышты тағдыры арқылы халықтың азаттығы туралы ой қозғалады.

«Орындалған арман»: мемуарлық мұра

1955 жылы Спандияр Көбеевтің «Орындалған арман» атты мемуарлық кітабы жарияланды (еңбек 1954 жылы өңделіп, екінші рет басылғаны да айтылады). Бұл шығарма — педагог-жазушының өмір жолы, қоғамдық қызметі, ортасы мен дәуірі туралы кең тынысты естелік.

Кітапта заман шындығы әртүрлі оқиғалар мен адам тағдырлары арқылы танытылады. Оқырманның көз алдына екі дәуірді бастан кешірген, ұзақ ғұмырын халық қызметіне арнаған, қилы кезеңдерден өткен қарт педагог-жазушының тұлғасы келеді. Автор өмірге сырттай бақылаушы болып қарамай, оқиғалардың бел ортасында жүреді; сондықтан әрбір құбылысқа оның өз бағасы, өз қатынасы бар.

Естелікте ескі қазақ ауылындағы бай мен кедей арасындағы стихиялық қақтығыстар, жер мәселесіне қатысты өзгерістер, 1905 жылғы алғашқы орыс төңкерісінің ықпалы, 1916 жылғы көтеріліс, орыс-қазақ достығының нығаюы сияқты тақырыптар кейде ірі оқиғалармен, кейде шағын эпизодтармен бейнеленеді. Негізгі кейіпкер ел басындағы ауыртпалықты бірге көтеріп, қолдан келгенін халық мүддесіне жұмсауға ұмтылады.