Аударма мәселелері
Глоссарий: негізгі ұғымдар
Төмендегі анықтамалар аударма теориясындағы ең жиі қолданылатын терминдерді жинақтайды. Оларды оқу барысында бірізді қолдану пәнді түсінуді едәуір жеңілдетеді.
Контекст және аударма лингвистикасы
- Лексикалық контекст
- Мәтіндегі белгілі бір бірліктің айналасында қолданылатын лексикалық бірліктердің жиынтығы.
- Лингвистикалық контекст
- Мәтінде тіл бірлігі қолданылатын тілдік орта.
- Аударма лингвистикасы (лингвистикалық аударматану)
- Аударманы лингвистикалық құбылыс ретінде зерттейтін тіл білімінің саласы.
Эквиваленттілік, модель және тәсілдер
- Аударма моделі
- Түпнұсқаны (толық немесе ішінара) аудару үдерісін жүзеге асыратын ойлау операцияларын шартты сипаттау.
- Аударма эквиваленттілігінің нормасы
- Аударманың түпнұсқаға мүмкін болғанынша мағыналық жақындасуына қойылатын талап.
- Сөзбе-сөз аударма тәсілі
- Ұтымды нұсқаны іздеу үдерісіндегі аралық кезең: синтаксистік байланыстарды сақтай отырып, түпнұсқаның лексикалық бірліктеріне ең жақын сәйкестіктерді қою.
- Сөйлемдерді біріктіру
- Екі жай сөйлемді бір күрделі сөйлемге айналдыру арқылы түпнұсқаның синтаксистік құрылымын түрлендіретін аударма амалы.
Түрлер және трансформация
- Аударма
- Тілдік делдалдықтың бір түрі: түпнұсқаның өзге тілдегі мазмұнын басқа тілде коммуникативті тұрғыдан тең бағалы мәтін жасау арқылы жеткізу.
- Аудармашылық (тіларалық) трансформация
- Түпнұсқа бірліктерінен аударма бірліктеріне көшіруді жүзеге асыратын түрлендіру.
- Аударма тілі (ПЯ)
- Аударма жасалатын тіл.
- Еркін аударма
- Белгілі бір жағдайда қол жеткізуге болатын эквиваленттілік деңгейінен төмен орындалған аударма.
- Қысқарған аударма
- Түпнұсқаның кейбір бөліктері моральдық, саяси немесе практикалық себептермен түсіп қалатын аударма.
- Аударманың арнайы теориясы
- Әртүрлі мәтін типтерін аудару үдерісінің ерекшеліктерін және тілдік формалар мен іске асыру шарттарының ықпалын зерттейтін сала.
- Дәл аударма
- Аударма тілінің жанрлық-стилистикалық нормаларынан ауытқу ықтималдығы болған жағдайда да, түпнұсқа мазмұнының заттық-қисындық бөлігі эквивалентті жаңғыртылатын аударма.
- Трансформациялық аударма
- Аударма трансформацияларының бірін қолдану арқылы жасалатын аударма.
- Көркем аударма
- Көркем әдебиет шығармаларының аудармасы; негізгі функциясы — оқырманға көркем-эстетикалық әсер ету.
Дәрістер: аударма ғылымы және теориялық негіздер
Дәрістердің бұл бөлімі аударматанудың қалыптасу тарихын, зерттеу нысаны мен міндеттерін, сондай-ақ аударманың қазіргі филологиядағы орнын жүйелі түрде қарастырады.
№1 дәріс: Қазақ тіл біліміндегі аударматану мәселесі
- Аударма ғылымының қалыптасуы туралы зерттеулер.
- Аударма теориясының зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеттері.
- Аударма тарихы, теориясы мен тәжірибесі туралы ғылыми жұмыстарға шолу.
- Көркем аударманың өзекті мәселелері.
Тарихи негіз және ғылыми дәстүр
ХХ ғасырдың 30-жылдарында М.М. Морозов, Я.И. Рецкер, А.В. Федоров тәрізді ғалымдар аударма бойынша маңызды еңбектер жазды. Олардың ізін ала 50–60-жылдары Н.Б. Аристов, И.М. Берман, Л.С. Бархударов және басқа зерттеушілер аударматанудың ғылыми негізін нығайтты.
Қазақ тіл біліміндегі зерттеулер
Қазақ тіл білімінде аударматану ХХ ғасырдың соңында жүйелі бағыт ретінде қолға алынды. Ө. Айтбайұлының аударма ғылымының қалыптасуы туралы еңбектері және А. Алдашева зерттеулері аударматанудың лингвистикалық әрі лингвомәдени негіздерін айқындауға ықпал етті. Аударма туралы кең әрі нақты теорияны В.Н. Комиссаров ұсынды.
Негізгі тұжырым
Аударма теориясының міндеті — түпнұсқа мен аударма арасындағы заңдылықтарды ашу, бақылаудан туған қорытындыларды ғылыми тұрғыдан жүйелеу және аударма практикасына қолданбалы бағдар беру. Зерттеу объектісі — түпнұсқа мен аударма арасындағы арақатынас және оның нақты жағдайларда көрініс беретін айырмашылықтары.
Қорытындылау (іріктеме)
- Қазақ тіл білімінде аударматану ХХ ғасырдың соңында жүйелі түрде дамыды.
- В.Н. Комиссаров аударма теориясын кең әрі нақты сипаттады.
- Аударма теориясы практикада байқалатын құбылыстарды жинақтап, қағидаға айналдырады.
Бақылау сұрақтары
- Қазақ тіл білімінде аударматану мәселесі қашан қолға алынды?
- Аударма ғылымының қалыптасуы туралы қазақ тіл білімінде кімдер зерттеді?
- Аударма ұғымына қандай анықтама берер едіңіз?
- Аударма туралы нақты теорияны ұсынған ғалым кім?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы, 1999. 161 б.
- Комиссаров В.Н. Слово о переводе. Мәскеу, 1973. 216 с.
- Сәмитұлы Ж. Аударма теориясы және практикасы. Алматы, 2005.
№2 дәріс: Аударма — аударматанудың өзегі
- «Аударма» ұғымының көпмағыналылығы.
- Аударма іс-әрекетінің қоғамдағы орны.
- Қазіргі аударма ісінің даму заңдылықтары.
- Лингвистикалық және әдебиеттанымдық көзқарастардың арақатынасы.
Негізгі ой
«Аударма» сөзі бір жағынан — бір тілді екінші тілде сөйлету үдерісін, екінші жағынан — сол үдерістің нәтижесін (аударма мәтінді) білдіреді. Аудармаға қатысты құбылыстардың барлығы (ауызша, жазбаша аударма, еркін баяндау және т.б.) адамзат мәдениетімен және мағыналық қызметпен тығыз байланысты.
Лингвистикалық бағыт
Лингвистикалық талдау көбіне грамматикалық категорияларға сүйенеді және аудармадағы тілдік сәйкестіктерді, жүйелілікті анықтауға мүмкіндік береді. Бұл бағыт көркем аударманы талдауда да маңызды рөл атқарады.
Әдебиеттанымдық бағыт
Көркем аудармада көркемдік дәлдік, стиль, авторлық интонация және эстетикалық әсер алдыңғы орынға шығады. Аударма әдеби шығарма арқылы халықтар арасында рухани көпір орнатады.
Қорытындылау (іріктеме)
- Аударма — көне мұра әрі дербес өнер саласы.
- Аударма көп қырлы құбылыс болғандықтан, зерттеу аспектілері де сан алуан.
- Қазіргі кезеңде аударма психолингвистика, этнолингвистика, лингвомәдениеттану және мәдениаралық коммуникация тұрғысынан да зерттеледі.
Бақылау сұрақтары
- Лингвистикалық бағыт аудармада қандай тірек категорияларға сүйенеді?
- «Аударма» сөзінің көпмағыналылығы нені білдіреді?
- Аударма іс-әрекетінің қоғамдағы өмір сүруі қалай түсіндіріледі?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы, 1999. 161 б.
- Жұмабекова А.Қ. Аударматанудың негіздері. Алматы, 2012. 296 б.
№3 дәріс: Аударма теориясы — филологияның арнайы саласы
Бұл дәріс аударылған шығармаларды қандай тұрғыдан зерттеу керектігі туралы пікірталасты және аударманы топтастыру жөніндегі шетелдік әрі отандық ұстанымдарды қамтиды.
Екі ұстаным: тілдік және эстетикалық
Аударманы лексикалық, грамматикалық және стилистикалық заңдылықтар тұрғысынан зерттеу қажет дейтін көзқарас бар. Оған қарсы пікір ретінде аударманы сөз өнері деп түсініп, эстетикалық принциптерді алға шығаратын әдебиеттанымдық бағыт та ұсынылады. М. Әуезов аударманы әдебиеттану объектісі ретінде қарастыруды басым деп санады.
Топтастыру үлгілері
- Дж. Драйден (1680): метафраз, парафраз, имитация (еліктеу).
- Л.С. Бархударов: жазбаша–жазбаша, ауызша–ауызша, жазбаша–ауызша, ауызша–жазбаша.
- М. Әуезов (1955): сөзбе-сөздік, еркін аударма, ғылыми дәл (балама) аударма.
Қорытындылау (іріктеме)
- Аударма — бір тілде айтылған ойды басқа тіл құралдарымен толық құндылықта беру үдерісі.
- Аударманы ірі екі түрге бөлуге болады: ауызша және жазбаша.
- Аударманы зерттеудегі тілдік және әдебиеттанымдық тәсілдер қатар дамиды.
Бақылау сұрақтары
- Дж. Драйден аударманың неше түрін ұсынды?
- Аударылған шығармаларды зерттеудің негізгі даулы мәселесі неде?
- М. Әуезов аударманы қай тұрғыдан зерттеуді ұсынды?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Әуезов М. Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері. Қазақ әдебиеті, 1955, 7 қазан.
- Федоров А. Основы общей теории перевода. Мәскеу, 1972.
- Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы, 1999. 161 б.
- Жұмабекова А.Қ. Аударматанудың негіздері. Алматы, 2012. 296 б.
№4 дәріс: Аударма — тілдік және мәдениетаралық қарым-қатынас құралы
- Аударманың мәдени және рухани өмірдегі орны.
- Көркем аударманың алғашқы үлгілері.
- «Тілдік дәнекерлік» ұғымы және оның түрлері.
- Аудармаға қойылатын талаптар.
Тілдік дәнекерлік деген не?
Аударма — адам қызметінің байырғы түрлерінің бірі. Тілдері бөлек қауымдастықтар арасындағы түсіністікті қамтамасыз ету үшін ерте дәуірден-ақ «қос тілді» тілмаштар қажет болды. Қазіргі филологияда мұндай қызметті кеңірек қамту үшін «тілдік дәнекерлік» (языковое посредничество) ұғымы қолданылады: бұл — әртүрлі тілде сөйлейтін коммуниканттардың екі тілді меңгерген дәнекердің көмегімен қарым-қатынас жасауы.
Тарихи мысал
Түркі халықтарына ортақ Алтын Орда дәуіріндегі аудармалар ішінде Сарай қаласының ақыны Сейф Сарайдың Сағдидің «Гүлстанын» XIV ғасырдың соңында аударғаны аталады. Қазақ аудармасының бастапқы кезеңдерінде аударма, нәзира, қайта баяндау және еліктеу тәсілдері қатар қолданылды.
Қоғамдық мәні
Мәдени және рухани табыстарды ортақтастыруда, халықтар арасындағы байланыстарды кеңейтуде аударма — жалғастырушы күш. Ол халық пен халықты, тіл мен тілді, әдебиет пен әдебиетті тоғыстырады.
Қорытындылау (іріктеме)
- Аударма — тарихи тұрғыдан орныққан қоғамдық қажеттілік.
- Қазақ мәдениетінде аударманың бағзыдан келе жатқан нұсқалары бар.
- Тілдік дәнекерлік — екі тілді тұлға арқылы жүзеге асатын коммуникация.
Бақылау сұрақтары
- Аударма мәдениетаралық қарым-қатынас құралы ретінде қандай қызмет атқарады?
- Қазақ тарихында аударманың қандай нұсқалары кездеседі?
- Тілдік дәнекерлік ұғымы қалай түсіндіріледі?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы, 1999. 161 б.
- Жұмабекова А.Қ. Аударматанудың негіздері: оқу-әдістемелік құрал. Алматы, 2012. 296 б.
- Тарақов Ә.С. Аударма психологиясы және мәдениеті. Алматы, 2005. 60 б.
№5 дәріс: Тіларалық коммуникация құралы ретіндегі аударма
- Аударманың коммуникацияны қамтамасыз етудегі қызметі.
- Коммуникация түрлері және мәтіннің рөлі.
- Аудармадағы қайта құру қағидасы: мазмұн сақталып, тілдік жоспар өзгереді.
- Аударманың негізгі түрлері.
Коммуникация және аударма
Аударма — әртүрлі тілде сөйлейтін адамдар арасындағы қатынас мүмкіндігін қамтамасыз ететін құрал. Л.К. Латышевтің пікірінше, аударылатын мәтін коммуникация құралы ретінде қызмет етеді. Коммуникация бастапқы (тікелей сөйлесу жағдайы) және соңғы/әдеби (автор мен оқырман арасындағы толық емес коммуникативтік жағдай) түрлерге бөлінеді.
Ауызша аударма
Сөйлеуді тыңдау және бірден басқа тілде жеткізуге негізделген аударма түрі.
Жазбаша аударма
Ресми құжаттар, ғылыми мәтіндер, хат-хабар және көркем шығармалар жазба түрде аударылады.
Машиналық аударма
Алдын ала жасалған бағдарлама бойынша сөзбе-сөз аударып, түпнұсқа туралы жалпы түсінік беруге бағытталған әдіс.
Қорытындылау (іріктеме)
- Аударма коммуникацияны қамтамасыз етеді және мәдени байланыстарды күшейтеді.
- Аударма — сөйлеу қызметі: мазмұн сақталып, оны беру тәсілі қайта құрылады.
- Негізгі түрлері: ауызша, жазбаша, машиналық аударма.
Бақылау сұрақтары
- Аударма коммуникация құралы ретінде қандай қызмет атқарады?
- Неліктен аударма тіларалық қарым-қатынастың ерекше түрі саналады?
- Коммуникацияның қандай түрлері бар?
- Аударманың негізгі түрлерін атап, қысқаша сипаттаңыз.
Ұсынылатын әдебиеттер
- Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы, 1999. 161 б.
- Жұмабекова А.Қ. Аударматанудың негіздері: оқу-әдістемелік құрал. Алматы, 2012. 296 б.
Негізгі ойды жинақтау
Аударманың табиғаты
Аударма — мазмұнды басқа тілде қайта жасау арқылы коммуникацияны сақтайтын тілдік делдалдық.
Теория мен практика
Теория түпнұсқа мен аударма арасындағы заңдылықтарды ашып, практикалық шешімдерге бағдар береді.
Көпаспектілі зерттеу
Аударма лингвистика, әдебиеттану және мәдениетаралық коммуникация тоғысындағы құбылыс ретінде қарастырылады.