ІС- ӘРЕКЕТ ПСИХОЛОГИЯСЫ
Іс-әрекет: таным мен шығармашылықтың негізі
Іс-әрекет — адамның танымға және шығармашылыққа бағытталған белсенділігі. Адам іс-әрекет арқылы материалдық та, рухани да құндылықтар жасайды; табиғатты өзгертеді, қоршаған ортаны игереді және жетілдіреді. Генетикалық мүмкіндіктер белгілі бір шеңбер береді, алайда адам сол шеңберден асып, өз іс-әрекетіне шығармашылық сипат дарыта алады.
Еңбек құралдарының пайда болуы қоғамның техникалық, материалдық және мәдени-рухани дамуын жылдамдатты. Тарихи прогреске қарасақ, адам жетілуінің басты тетігі де — іс-әрекет. Ол тек тұтынушылық мақсатпен шектелмей, нәтижелі шығармашылықта көрініс тауып, үздіксіз жалғасады.
Адам іс-әрекетінің жануар белсенділігінен айырмашылығы
Жануар белсенділігі көбіне биологиялық қажеттілікке тәуелді. Ал адам іс-әрекеті мәдени-тарихи тәжірибеге сүйенеді: бұрын қалыптасқан жетістіктерді меңгеріп, оларды жаңа қажеттіліктермен байланыстыра дамытады. Адам әрекеті қимыл-қозғалыстық біліктілік пен дағдыларға, мақсат қою мен құрал таңдауға негізделген күрделі жүйе.
Негізгі айырмашылықтар
- Жасампаздық сипаты: адам іс-әрекеті өнімді, шығармашылыққа бағытталған; жануар белсенділігі көбіне тұтынушылық сипатта.
- Мәдениетке сүйенуі: адам материалдық және рухани мәдениетті меңгеріп, оны өз дамуы үшін пайдаланады; жануар әрекеті биологиялық қажеттілікті өтеуге бағытталады.
- Өзін қайта құруы: адам іс-әрекет арқылы өмір жағдайын, қажеттілігін және қабілетін өзгертіп, жетілдіреді.
- Тарихилық: адамның құралдары мен әрекет формалары — тарихи дамудың жемісі; жануар белсенділігі — биологиялық эволюция нәтижесі.
- Үйрену арқылы қалыптасуы: адамға іс-әрекет дайын күйде туа берілмейді — тәлім-тәрбие мен тәжірибе арқылы қалыптасады; жануарларда көп бөлігі генотипке негізделіп, туа біткен түрде көрінеді.
Қиял мен шығармашылық: күнделікті өмірдегі рөлі
Қиял тек ақынға немесе суретшіге ғана тән құбылыс емес. Ол — ғылымда, техникада, мәдениетте, еңбектің барлық саласында маңызды орын алатын психологиялық әрекет. Шығармашылық бар жерде қиял да болады: қиял — шығармашылықтың негізгі психологиялық құрамдас бөліктерінің бірі.
Творчество тек көркемөнермен шектелмейді. Мысалы, оқушының жаңа тақырыпты өзінше түсінуі немесе есепті өз бетінше шығарып көруі — шығармашылық әрекеттің қарапайым көріністері.
Шабыт (вдохновение)
Шабыт — адамның қабілеттері ерекше жинақы күйде, қарқынды әрекет ететін сәт. Шабыт үстінде орындалған еңбек, кімнің еңбегі болса да, нәтижелі келеді.
Дайындық пен еңбек
Шабыт өздігінен келмейді. Оған әсер ететін факторлар, алдын ала ойлану, материал жинау, табанды еңбек қажет. Дайындықсыз бір мезетте сапалы шығармашылық жасау қиын.
Дағды және дағдылану: нәтижелі еңбектің шарты
Шығармашылықтың өнімді болуы көбіне дағдыларға машықтануға байланысты. Дағды — белгілі бір әрекетті сапалы, жылдам әрі тұрақты орындауға мүмкіндік беретін үйреншікті тәсілдер жүйесі. Адам өз еңбегіне сай дағдыларды меңгермесе, жұмысты дұрыс ұйымдастыра алмайды, еңбек өнімділігі төмендейді және күнделікті әрекетке шамадан тыс күш жұмсайды.
Педагогикалық процесте дағдының орны ерекше. Оқушы оқу әрекетіне (оқу, жазу, есеп шығару және т.б.) машықтанбаса, білімді терең меңгеруі қиындайды.
Іс-әрекет психологиясы: негізгі бағыттар
- 1 Іс-әрекет пен дағды туралы жалпы түсінік
- 2 Дағдыланудың ерекшеліктері
- 3 Дағдыға машықтанудың жолдары
- 4 Дағдының дамуы
Мақсат, зейін және шығармашылық — саналы әрекеттің тіректері
Адам әрекеттері әдетте белгілі бір мақсат пен мүддеге саналы түрде бағытталады: адам алдына мақсат қойып, нәтиже алуға ұмтылады. Үлкен мақсаттар өмірде жетекші рөл атқарып, адамды ынталандырады. Күнделікті өмірде бірнеше ұсақ мақсаттар болуы мүмкін, бірақ олар көбіне негізгі мақсаттарға бағынады.
Зейін
Сананың белгілі бір затқа не құбылысқа бағытталуы дұрыс қабылдаудың шарты. Зейінсіз қабылдау дәл болмайды, өйткені бейнелеу толық қалыптаспайды.
Шығармашылық
Қоғамның ғылымы, техникасы, өнері мен әдебиеті шығармашылықсыз ілгері дамымас еді. Жаңа ой мен соны пікірдің бастауы — шығармашылық әрекет.
Іс-әрекет пен мінез-құлық
Мінез-құлық әрдайым нақты мақсатқа құрылған жүйе бола бермейді; ол кейде жағдайға байланысты пассивті, спонтанды көрінеді. Ал іс-әрекет — ұйымдасқан, жүйелі және мақсатты.
Іс-әрекет мотивтері мен мақсаттары
Іс-әрекет мотивтері әртүрлі болады: органикалық, функционалдық, материалдық, әлеуметтік және рухани. Мақсат — әрекеттің күтілетін нәтижесі. Көп жағдайда мақсат пен мотив өзара тығыз байланыста болады: мотив әрекетке итермелейді, ал мақсат бағыт береді.
Мотив түрлері
- Органикалық мотив
- Өсу, өзін-өзі сақтау, ағзаның дамуы сияқты табиғи қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталады.
- Функционалдық мотив
- Мәдени формадағы белсенділікті іске асыруға ұмтылыс (мысалы, спорттық ойындар, жаттығулар).
- Материалдық мотив
- Тұрмыстық қажеттіліктерді өтеу (баспана, азық-түлік, күнделікті жабдықтар және т.б.).
- Әлеуметтік мотив
- Қоғамда белгілі орын алу, құрмет пен мойындауға ұмтылыс.
- Рухани мотив
- Өзін-өзі дамыту, білімін тереңдету, ішкі дүниесін байыту қажеттілігі.
Іс-әрекеттің пәні, құрылымы және компоненттері
Заттық (пәндік) іс-әрекет — нақты бір іске тікелей байланысты әрекет. Мысалы, танымдық іс-әрекеттің пәні — мәлімет пен білім; оқу іс-әрекетінің пәні — білім, білік, дағды; ал еңбек іс-әрекетінің пәні — материалдық өнім (нәтиже).
Құрылымы: әрекет және операция
Кез келген іс-әрекет белгілі бір құрылымнан тұрады:
- Әрекет — саналы мақсатқа бағынатын, дербес орындалатын бөлік (мысалы, кітапты алу, оқу, дайындалу).
- Операция — әрекетті орындаудың тәсілі; жағдайға қарай өзгеріп отыратын техникалық қыры.
Ішкі және сыртқы компоненттер
Іс-әрекетте ішкі және сыртқы компоненттер болады. Ішкі компонентке орталық жүйке жүйесінің анатомиялық-физиологиялық құрылымдары, сондай-ақ әрекетті реттейтін психикалық процестер жатады. Сыртқы компонент — тәжірибеде орындалатын нақты қимыл-қозғалыстар.
Даму барысында сыртқы әрекеттер біртіндеп ішкі жоспарға ауыса алады. Қиындық туған кезде кері ауысу жүреді: ішкі жоспар қайтадан сыртқы, саналы бақылауға келетін әрекетке айналады. Бұл үдеріс экстериоризация деп аталады.
Адам іс-әрекетінің түрлері және дамуы
Адам іс-әрекеті қажеттіліктермен тығыз байланысты. Ол қажеттіліктің күшімен (көкейкестілігі, туындау жиілігі, түрткі болу әлеуеті), сондай-ақ қажеттіліктер саны мен сапасымен сипатталады. Уақыт тапшылығы да іс-әрекетті ұйымдастыруға тікелей ықпал етеді.
Негізгі түрлері
Қатынастың ерекшелігі
Қатынас — адамның жеке дамуы барысында пайда болатын ең алғашқы іс-әрекет түрлерінің бірі. Ол тілдік және тілдік емес құралдар арқылы жүзеге асады. Қатынас әрдайым тікелей бола бермейді: мәлімет алмасу басқа адамдар, делдалдар немесе техникалық құралдар арқылы да жүруі мүмкін.
Дамудың негізгі аспектілері
- Іс-әрекеттің филогенетикалық дамуы (адамзат тарихындағы өзгерістер).
- Онтогенездегі даму: адамның өмір бойы әртүрлі іс-әрекеттерге араласа отырып қалыптасуы.
- Іс-әрекет түрлерінің өзгеруі және ішінара өзара алмасуы.
- Дифференциация: бір әрекеттің әлсіреуінен жаңа дербес іс-әрекеттің бөлініп шығуы.
Психика қызметтері және психологияның жаратылыстану ғылымдарымен байланысы
Психиканың негізгі қызметтері үш бағытта көрінеді: қоршаған әлемді бейнелеу, мінез-құлық пен іс-әрекетті реттеу, сондай-ақ адамның өмірден өз орнын табуына көмектесу.
Жаратылыстану пәндерімен сабақтастық
Психология биологиямен және медицинамен тығыз байланысты: физиология, адам анатомиясы, жоғары жүйке әрекетінің физиологиясы, еңбек физиологиясы, сондай-ақ психиатрия, неврология, психофармакология және психоэндокринология сияқты салалармен тоғысады. Бұл байланыс адамның жүйке жүйесі қызметін, оның психикамен өзара ықпалын және мінез-құлықтың физиологиялық негіздерін түсіндіруге мүмкіндік береді.
Жаратылыстану негізінің рөлі
- Психология мен жаратылыстану пәндерінің өзара байланысын түсіну.
- Жүйке жүйесінің құрылымы мен қызметі туралы нақты түсінік қалыптастыру.
- Жүйке жүйесі мен психиканың өзара байланысын ғылыми негізде ұғыну.
- Жоғары жүйке әрекетінің заңдылықтарын білу және оларды ескеру.
- Ми рефлекстері туралы дұрыс пайымдауға сүйену.
Психологияның ерекшелігі және «бейнелеу» ұғымы
Психология адамзатқа белгілі ең күрделі құбылыстарды зерттейді. Мұнда таным субъектісі мен объектісі бір арнада тоғысады және тәжірибелік дәлелдеуді қажет етеді. Бейнелеу түрлері ретінде психологиялық бейнелеу (өзін-өзі тану, сана), физиологиялық бейнелеу (организм деңгейіндегі реттелу), сондай-ақ ең қарапайым қимыл-қозғалыс арқылы көрінетін тәндік бейнелеу қарастырылады.