Қадырғали Жалайыри зираты
Қадырғали Жалайыри зираты Қасымов қаласында
Қадырғали Жалайыри зираты Ресейдің Рязань облысындағы Қасымов қаласында жатыр. Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан бері тарихи, рухани және мәдени құндылықтарын қайта түгендеуге мүмкіндік туды. Ел бұрынғы атақты батырларының, ұлы қайраткерлері мен ғалымдарының ізіне түсіп, олардың өмірі мен мұрасына қатысты деректерді жаңғыртып келеді.
Бірнеше жыл бұрын белгілі «Тарих-и Рашиди» еңбегінің авторы, тарихшы әрі әдебиетші Мұхаммед-Хайдар Дулатидің Кашмирде жатқан жері табылып, құлпытасы анықталғаны — осындай ізденістердің нақты нәтижесінің бірі.
Мұраны жинақтау және ғылыми бағалау
«Қадырғали би Жалайыри» қоры көп жылдан бері ғалым бабамыз Қадырғали би Қосымұлы Жалайыридің мұрасын жинап, зерттеп, жариялап келеді. Р. Сыздықова мен М. Қойгелдиев оның «Джами ат-Тауарих» («Жылнамалар жинағы») атты еңбегін арнайы зерттеп, монография жазды.
Шоқан Уәлиханов сөзімен айтсақ: «Қазақ тарихына қатысты деректердің молдығы жағынан “Жылнамалар жинағына” иықтасар ештеңенің жоқтығы күмәнсіз».
Дегенмен, ұзақ уақыт бойы Қадырғали бидің нақты қай жерде жерленгені белгісіз болып келді. Осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында 2005 жылғы 15–20 қазан аралығында халықаралық «Қадырғали би Жалайыри» қоры арнайы жұмыс тобын Мәскеуге және Рязань облысындағы Қасымов қаласына іссапарға жіберді.
2005 жылғы іздестіру сапарының мақсаты
Топ құрамында Д.А. Қонаев атындағы университеттің ректоры Өмірәлі Қопабаев, Сыртқы істер министрінің кеңесшісі (осы жолдардың авторы) және көне қолжазбалар маманы Шафиғи Мақсұт болды.
Сапардың негізгі мақсаты — ХVІ ғасырда өмір сүріп, түркі халықтарының, оның ішінде қазақ халқының сол дәуірдегі тарихын хатқа түсіріп, өшпес мұра қалдырған тарихшы, ғұлама Қадырғали би Қосымұлы Жалайыридің (1530–1605) жерленген орнын анықтау. Сонымен қатар Мәскеу мен Рязань архивтерінен оның өмірі мен мұрасына қатысты деректерді жинау көзделді.
Бұған дейін, 2001 жылғы желтоқсанда қор белсенділері Қасымовқа барып, жергілікті ұйымдармен, ғалымдармен және татар мұсылмандарымен байланыс орнатқанымен, нақты деректерге қол жеткізе алмаған еді. Себебі қала мерейтойына байланысты музейлер мен тарихи орындар жөндеу жұмыстарында болған.
Архивтер, кездесулер және далалық жұмыс
Бұл жолы сапар алдын ала Қазақстанның Ресейдегі елшілігі арқылы келісіліп ұйымдастырылды. Елшіліктен дипломат М. Тұяқбайұлы Рязань мен Қасымов қалаларына бірге барып, мемлекеттік архивтерден Қ. Жалайыри өміріне қатысты деректер іздеуге көп көмектесті.
Рязань облыстық архивіндегі жұмыс
Біз Рязань облысының архив қорындағы 1715–1904 жылдар аралығында жиналған материалдарды қарадық. Онда ХІV–ХVІІІ ғасырларға тән грамоталар коллекциясы, сондай-ақ Беклемишов-Ерепкиндер әулеті, князь Меньшиков, Кареевтер, Чулков, Исаковтар сияқты дворян және ақсүйек әулеттерінің жеке архивтері мен қолжазбалары бар екен. Жалпы саны 13 қордың мұрағаты қаралды.
Сонымен бірге 1959 жылы шыққан «Государственный архив Рязанской области. Путеводитель» атты 638 беттік көлемді анықтамалық кітап та сүзгіден өткізілді. Қасымов қаласы мен Қасым хандығының тарихына қатысты бұрын жарияланған мақалалар мен материалдар Ресей энциклопедиясынан көшірме ретінде алынды.
Жергілікті мамандармен байланыс
Қасым хандығы туралы ғылыми зерттеу жүргізіп жүрген тарихшы А. В. Беляковпен кездесіп, пікір алмастық. Қаладағы музей қызметкерлерімен, этнографтармен әңгімелесіп, Қасымов тарихын көп жағдайда солардың айтуымен тереңірек таныдық.
Зираттар туралы дерек
Қала имамы Мұқаддас Сейфоллаұлы Ахунов бұрынғы және қазіргі мұсылман зираттарының орнын көрсетіп, құлпытастар туралы мәлімет берді. Сондай-ақ Қасымовта қазақ азаматтары да тұратыны анықталып, олар біздің шараларға қатысып отырды.
Соңғы күні, 20 қазанда Мәскеудегі Мемлекеттік архивке кірдік. Мұнда Х ғасырдан ХVІІІ ғасырға дейінгі қорлар жинақталған. Архив қызметкерлері дерек іздеуге ықылас танытып, кәсіби тұрғыда жәрдемдесті.
Қасым хандығы және Қадырғали бидің соңғы жылдары
Қадырғали би Жалайыридің өмірінің соңы Қасымов қаласымен және Қасым хандығының тарихымен тығыз байланысты. Ол ханзада Ораз Мұхаммедті Қасым ханы етіп көтеру салтанатында оны алтын таққа отырғызған атақты төрт бектің оң жақтағы біріншісі болған. Бұл — Қадырғали бидің Қасым хандығы сарайындағы ықпалды тұлғалардың қатарында болғанын көрсетеді.
Деректер бойынша Ораз Мұхаммед 1610 жылы өлтірілген, бұл Қадырғали бидің қайтыс болғанынан шамамен бес жыл кейінгі оқиға. Қадырғали би Борис Годунов патшаны мадақтап, Ораз Мұхаммедтің Шыңғыс хан ұрпағынан екенін дәлелдеу мақсатында «Жылнамалар жинағын» 1602 жылы аяқтаған. Демек, хан көтеру салтанаты 1602–1605 жылдар аралығында өтті деуге негіз бар.
Осы қисынға сүйенсек, бабамыздың сексеннің сеңгіріне жақындаған ғұмыры Қасымовта тәмамдалып, ол 1605 жылы дүниеден өткен.
Жерленген орын: бұрынғы мұсылман зираты
Екі зираттың орны
Әңгімелескен адамдардың айтуынша, қаладағы мұсылман қауымының марқұмдары бұрын да, қазір де тек мұсылман зиратына жерленген. Қазіргі мұсылман зираты қаланың жанында орналасқан, қоршалған әрі күзеті бар. Ал бұрынғы зират қаланың шығыс жақ шетінде, Ока өзенінің биік жағалауында, Старый посад аталған көне қоныс маңында, қаладан шамамен 3 шақырым жерде жатыр.
Тарихи шегініс: Қасымовтың қалыптасуы
ХІІ ғасырда бұл өңірді мешер тайпасы мекендеген. 1152 жылы қоныс «Мешерлер қаласы» деген атпен негізделеді. ХІІ–ХV ғасырлардағы ірі өзгерістер кезінде мешерлердің басым бөлігі славяндармен ассимиляцияға ұшырайды. ХV ғасырда бұл жер Мәскеу князьдігінің құрамына енеді.
Мәскеу князі Василий ІІ Қазан ханзадасы Қасымның құрметіне қаланың атын «Касим қаласы» деп өзгертіп, Мәскеу князьдігінің шығыс шетінде, патша ықпалындағы Қасым хандығын құрады. 1471 жылы қала ресми түрде «Касимов» деп атала бастайды. Уақыт өте қала өсіп, Ока өзенінің жоғары жағына қарай жылжиды да, ескі қоныстағы зират сыртта қалып қояды.
Құлпытастардың жоғалуы және сирек сақталған белгі
ХХ ғасырдың басына дейін бұл зиратта көптеген құлпытастар болғаны туралы жазбалар және көзі көргендердің куәлігі бар. Бір деректе 1920-жылдары осы құлпытастардың арасынан Қадырғали би Жалайыридің аты жазылған тасты жергілікті тұрғынның қорасынан көргенін зерттеуші келтіреді. Алайда ол тастың кейінгі тағдыры белгісіз.
Зират ұзақ уақыт қоршаусыз әрі қараусыз қалғандықтан, құлпытастардың көбі жоғалып кеткен. Кеңес дәуірінде «дінмен күрес» деген желеумен Қасым хандығындағы мұсылман мешіттері қиратылып, қорым жері шөп басып, мал жайылымына айналған.
Соған қарамастан, бұл орында тарихтың куәсіндей бір нысан сақталған: Афған Мұхаммед Сұлтанның кесенесі. Жергілікті татарлар оны «текие» деп атайды.
Афған Мұхаммед Сұлтан кесенесі
Афған Мұхаммед ХVІІ ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген Хиуа ханы Араб-Мұхаммед ханның баласы. 1621 жылы Хиуадағы тақ таласы кезінде 11 жасар Афған Сұлтан орыс өкілі арқылы аманатқа алынады. Ер жеткен соң Мәскеу патшасына қызмет етіп, 1648 жылы қайтыс болады. Оның мәйітін жұбайы Алтын ханым Қасымовқа әкеліп жерлейді де, басына қызыл кірпіштен кесене тұрғызады.
Сол дәуірде Ресей аумағындағы белгілі мұсылмандар, бектер мен сұлтандар дүниеден өткенде, жерленетін негізгі орындардың бірі Қасым хандығының орталығы болған.
Қорытынды тұжырым және белгітас қою мәселесі
Көне жазбаларға, архив материалдарына және жинақталған ауызша деректерге сүйене отырып, біз Қадырғали би Қосымұлы Жалайыри дәл осы қорымда жерленген деген қорытындыға келдік. Бұл тұжырымды Рязань облыстық мұрағатының директоры Татьяна Синельникова, Қасым хандығын зерттеуші тарих ғылымдарының кандидаты Александр Беляков, сондай-ақ Қасымов қаласы өлкетану музейінің директоры Марина Горожанова да құптады.
Белгітасты қай жерге қою керек?
Осылайша, қорымға белгітас қою қажеттілігі туды. Алайда келесі маңызды сұрақ туындады: ескерткіш тасты зираттың нақты қай тұсына орналастырамыз?
Ақырында құлпытасты кесененің ішіне, Афған Сұлтанның және тағы бес ханзаданың құлпытастары тұрған қатарға қою жөн деп шештік.