Экономикалық ресурстар және өндіріс факторлары
Экономикалық теория, саяси экономия және «экономикс»: өзара байланысы
Бұл тақырып экономиканы ғылыми тұрғыдан түсіндіретін үш іргелі бағыттың — экономикалық теорияның, саяси экономияның және экономикстің — ортақ негізін және айырмашылығын ашады. Материалмен танысқаннан кейін сіз экономиканың мәнін, негізгі ұғымдарын, шектеулілік пен таңдаудың логикасын, сондай-ақ экономикалық зерттеудің әдістерін жүйелі түрде түсіндіре аласыз.
Дәріс жоспары
- Экономикалық теория курсының логикасы мен құрылымы
- Негізгі экономикалық түсініктер
- Балама (альтернативтік) шығындар және өндірістік мүмкіндіктер қисығы
- Экономикалық теорияның зерттеу әдістері
Экономика ұғымы және ғылым ретінде қалыптасуы
Экономика — адамдардың материалдық және материалдық емес игіліктерді өндіруі, бөлуі, айырбастауы және тұтынуы барысында қалыптасатын қызметі мен қатынастары. Бұл қатынастардың мазмұнын, элементтерін және даму заңдылықтарын экономикалық ғылым зерттейді. Оның өзегінде экономикалық теория тұрады.
Ежелгі бастау
Экономика туралы алғашқы ғылыми пайымдаулар Вавилония, Египет, Үндістан, Қытай және Ежелгі Грекия ойшылдарының еңбектерінде кездеседі.
Аристотель: экономика және хрематистика
Аристотель (б.з.д. 384–322) байлықты алу мен тұтынуды қанағаттандыру мәселесін екіге бөлді: экономика (тұтыну құнын қамтамасыз ету, үй шаруашылығын жүргізу) және хрематистика (ақша мен байлықты шексіз ұлғайтуға ұмтылыс). Ол хрематистиканы табиғи мақсаттан алыстайтын құбылыс ретінде сынға алған.
Ксенофонт және «ойкономия»
«Экономика» термині гректің oikos (үй шаруашылығы) және nomos (басқару, ереже) сөздерінен тарайды. Ксенофонт өз еңбегін «Экономия» деп атап, сол дәуірдегі үй шаруашылығын басқару тәжірибесін сипаттаған.
Жаңа дәуір: «саяси экономияның» орнығуы
XVII ғасырдан бастап «саяси экономия» атауы кең қолданысқа енді. Оны ғылыми айналымға бекіткендердің бірі — француз экономисі Антуан де Монкретьен (1575–1622), «Саяси экономия трактаты» арқылы мемлекет мүлкін басқару, билік пен шаруашылық байланысы жөнінде ой қозғады. Осы кезеңнен бастап экономикалық ғылым пәнін түсіндіру түрлі бағыттарға бөлініп, авторлық көзқарасқа тәуелді түрде дамыды.
Қазіргі түсінік
Бүгінде экономикалық ғылым — экономикалық процестерді түсіндіретін, болжайтын және олардың заңдылықтарын айқындайтын маңызды әлеуметтік институт. Ол материалдық игіліктерді өндіру мен пайдаланудың үрдістерін талдап, экономикалық ойлау мәдениетін қалыптастырады.
Үш ұғым: экономикалық теория, саяси экономия, экономикс
Экономикалық теория
Шектеулі ресурстар жағдайында адамдардың мінез-құлқын, таңдауларын және игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау, тұтыну барысындағы өзара байланыстарын зерттейтін жүйелі білім. Экономикалық теория көбіне категориялар мен заңдылықтарды түсіндіру арқылы талдаудың жалпы логикасын береді.
Саяси экономия
Материалдық игілікті өндіру, айырбастау, бөлу және тұтыну үдерісінде адамдар арасындағы қатынастарды, әсіресе олардың объективті негізін және экономикалық заңдардың әрекетін зерттейді. Пәні экономикалық теорияға жақын болғанымен, талдауда материалдық өндіріс қатынастарына көбірек сүйенеді.
Экономикс
Көбіне практикалық шешімдерге, нарықтық механизмдерге, мемлекет саясатына және кәсіпкерлік таңдауларға бағытталған талдау тілі. Мысалы: жұмыссыздық бойынша төлемақы, әлеуметтік қолдау, қаржы нарығы, банктік жинақ, биржа сияқты мәселелерді бағалау.
Талдау деңгейлері: микро, мезо, макро
Микроэкономика
Үй шаруашылықтары, фирмалар, бірлестіктер сияқты ең кіші шаруашылық бірліктерінің шешімдері мен өзара әрекеттесуін зерттейді.
Мезоэкономика
Ұлттық экономиканың ішкі жүйелері мен салаларының (агроөнеркәсіп, аймақтық экономика және т.б.) жұмыс істеу заңдылықтарын қарастырады.
Макроэкономика
Ел экономикасын біртұтас жүйе ретінде талдайды: табыс пен байлық, экономикалық өсім, инфляция, жұмыссыздық, іскерлік белсенділік және экономикалық саясат құралдары.
Шектеулілік, таңдау және балама шығын
Ресурстардың шектеулілігі қоғамды және жеке экономикалық агенттерді таңдау жасауға мәжбүр етеді. Бір мүмкіндікті таңдағанда, екіншісінен бас тартамыз. Бас тартқан ең жақсы мүмкіндіктің құны — балама шығын.
Самуэльсон мысалы: «зеңбірек пен май»
Қоғам ресурстарын толықтай май өндіруге бағыттаса — май көп, бірақ зеңбірек жоқ. Керісінше, ресурстардың басым бөлігін қару-жараққа бұрса — зеңбірек көп, май азаяды. Нақты өмірде шешім осы екі шектің арасында қабылданады.
| Нүкте | Зеңбірек (мың дана) | Май (млн бірлік) |
|---|---|---|
| A | 15 | 0 |
| B | 14 | 1 |
| C | 12 | 2 |
| D | 9 | 3 |
| E | 5 | 4 |
| F | 0 | 5 |
Толық жұмыстылық
Өндірістік мүмкіндіктер қисығы бойындағы нүктелер ресурстар толық пайдаланылғанын және таңдаудың баламалы екенін көрсетеді.
Ресурстар толық қолданылмаса
Қисықтың ішіндегі нүктелер жұмыссыздықты немесе өндірістік әлеуеттің толық іске қосылмағанын білдіреді.
Қисықтан тыс нүкте
Берілген технология мен ресурстар жағдайында қолжетімсіз. Мұндай деңгейге инновация, жаңа қорлар немесе өнімділіктің өсуі арқылы ғана жетуге болады.
Өсу логикасы: тұтыну мен қорлану
Әр кезеңде қоғам тұтыну мен қорлану арасында таңдау жасайды. Инвестицияны (жаңа зауыттар, технология, инфрақұрылым) көбейту қысқа мерзімде тұтынуды шектеуі мүмкін, бірақ орта және ұзақ мерзімде өндірістік мүмкіндіктер деңгейін көтереді.
Экономикалық заңдар және категориялар
Экономикалық заң — экономикалық құбылыстар арасындағы қажетті, тұрақты және қайталанатын себеп-салдарлы байланыстарды білдіретін ұғым. Ол адамдардың санасына тәуелсіз, бірақ адамдардың іс-әрекеті арқылы көрінетін қоғамдық заңдылық ретінде қалыптасады.
Табиғат заңдарынан айырмасы
- Әлеуметтік сипатта болады: адамдар арасындағы қатынастар арқылы іске асады.
- Көбіне тарихи шектеулі: белгілі формациялар мен институттарға тәуелді.
Ерекше және жалпы заңдар
- Ерекше заңдар — белгілі дәуірге тән (мысалы, құлдық немесе феодалдық жүйедегі бөлу тәртібі).
- Жалпы заңдар — көптеген формацияларда әрекет етеді (мысалы, еңбек өнімділігін арттыру, уақытты үнемдеу заңдылықтары).
Ғылыми абстракция және экономикалық категориялар
Экономикалық құбылыстарды түсіндіруде ғылым көбіне маңызды факторларды бөліп алып, кездейсоқ немесе жанама жайттарды уақытша шетке ысырады. Бұл тәсіл ғылыми абстракция деп аталады. Оның нәтижесінде тауар, баға, ақша, бәсеке, акция сияқты экономикалық категориялар қалыптасады.
Экономикалық теорияның әдістері
Экономикалық теория танымның әртүрлі формаларын біріктіріп, шаруашылық өмірді зерттеудің ғылыми методологиясын құрайды. Әдістер шартты түрде жалпы ғылыми және жеке (нақты) әдістерге бөлінеді.
Жалпы ғылыми әдістер
- Диалектикалық тәсіл: құбылыстарды өзара байланыста, қайшылықта және қозғалыста қарастыру.
- Тарихи әдіс: құбылыстың пайда болуы, дамуы, өзгеруін тізбекті талдау.
- Логикалық (теориялық) әдіс: құбылыстың мәнін ашып, ұғымдарды жүйелеу.
Жеке (нақты) әдістер
- Бақылау, талдау және синтез
- Индукция және дедукция
- Салыстыру және аналогия
- Экономикалық-математикалық модельдеу, формализация, тәжірибе-сынақ
- «Өзге факторлар тұрақты» (ceteris paribus) қағидасы арқылы ойша оқшаулау
Динамика мен «оқу пәні» ретіндегі теория
Экономикалық ғылым нақты шындықпен байланысып, өзгерістерді, үрдістерді және ықтимал сценарийлерді зерттейді. Ал оқу пәні ретіндегі экономикалық теория көбіне негізгі ұғымдар мен модельдерді жүйелеп, белгілі бір уақыт қимасындағы «қаңқаны» түсіндіруге бейім келеді. Екеуі бірін-бірі толықтырады: теория — түсіндіру тілі, тәжірибе — тексеру алаңы.
Экономикалық ғылымдардың өзара байланысы және қолданбалы салалар
Экономикалық теория тек экономика салаларының ішінде ғана емес, сонымен қатар қоғамдық және техникалық ғылымдармен де байланысады. Бұл байланыс өндірістегі шешімдердің тиімділігін арттыруға, технологияны экономикалық бағалауға және инженер кадрларды дайындауда экономикалық ойлауды қалыптастыруға көмектеседі.
Салалық экономика мысалы
Мысалы, құрылыс экономикасы құрылыс саласына тән заңдылықтарды, жоспарлау мен смета жасауды, несие-қаржы механизмдерін, материалдық-техникалық қамтамасыз ету, маркетинг және менеджментті зерттей отырып, күрделі қаржының тиімділігін арттыруға бағытталады.
Прагматикалық (болжамдық) функция
Экономикалық талдау мен ғылыми болжамды ажыратпай қарау маңызды: әлсіз негізделген шешімдер экономикалық практикада волюнтаризмге, ал ол өз кезегінде қоғам шығынының өсуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан көпнұсқалы сценарийлер арқылы негізделген прогноз жасау — экономикалық саясат сапасының өзегі.
Түйін
- Экономика — материалдық және материалдық емес игіліктерді өндірумен байланысты ілім әрі қоғамдық тәжірибе.
- Экономикалық теорияның пәні — шектеулі ресурстар жағдайында қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау және тұтынудағы тиімді таңдаулар мен қатынастар.
- Макроэкономика — экономикалық өсім, инфляция, жұмыссыздық, ұлттық табыс және экономикалық саясат мәселелерін зерттейді.
- Микроэкономика — үй шаруашылықтары мен фирмалардың шешім қабылдауын және олардың өзара әрекеттесуін талдайды.
- Ғылыми абстракция — талдауға қатысы жоқ факторларды уақытша шетке ысырып, мәнді байланыстарды ашу әдісі.
- Талдау — бүтінді бөлшектерге бөліп қарастыру; синтез — бөлшектерді біртұтас жүйеге біріктіру.
- Индукция — жеке фактілерден жалпы қорытындыға келу; дедукция — жалпы қағидадан нақты жағдайға шығу.
- Салыстыру ұқсастық пен айырмашылықты ашады; аналогия — белгілі қасиетті белгісіз құбылысқа көшіру арқылы түсіндіру.
- «Өзге факторлар тұрақты» қағидасы — басқа шарттарды өзгеріссіз деп алып, бір себептің әсерін бөліп көрсету тәсілі.
- Экономикалық-математикалық модельдеу — экономикалық құбылыстарды математикалық түрде формальды сипаттау.
Қайталауға арналған сұрақтар
- Экономикалық теория нені зерттейді?
- Экономикалық зерттеу не үшін қажет?
- Экономикалық теорияда қандай зерттеу әдістері қолданылады?
- Микроэкономика мен макроэкономиканың айырмасын түсіндіріңіз. Олар қалай өзара байланысады?
- Экономистер неге үлгі (модель) құрады?
- Соңғы кезде қандай макроэкономикалық проблемалар жиі талқылануда?
Өзін-өзі бақылауға арналған тест (үзінді)
1) Экономикалық заңдар дегеніміз:
- a) әлеуметтік-саяси қатынастардың экономикалық нормативтері
- ә) экономикалық құбылыстардың субъективті-психологиялық бейнесі
- б) объективті, тұрақты қайталанып отыратын экономикалық құбылыстардың себеп-салдарлы байланысының үлгісі
- в) ғылыми зерттеудің ерекше әдістері
2) Ғылыми методологияның мәні (үзінді):
- a) қоғам дамуын тарихи-логикалық бірлікте талдау
- ә) (мәтін толық емес болғандықтан, осы тармақ берілген фрагмент ретінде қалдырылды)