Ғұмар Қараш

Ғұмар Қараш мұрасын толық жариялайтын уақыт келді

Көрнекті Алаш қайраткері, ойшыл ақын Ғұмар Қараштың (1875–1921) шығармаларын толық жинақтап, жүйелі түрде бастырып шығаратын кез жетті. Ғұмартанушы ғалым, республикалық «Ана тілі» газетінің бас редакторы Мақсат Тәжмұрат атап өткендей, Ғұмар Қараш Алаш қозғалысына дейін-ақ ел өміріне ерте араласып, соңына бай рухани мұра қалдырған.

Жастайынан жетім қалып, ағайын-туысының демеуімен ауыл молдасынан сауат ашқанымен, кейін өз еңбегі мен білімінің арқасында заманындағы ең көзі ашық, халқын алға жетелеген зиялылардың қатарына қосылды. Оның тұлғасы ең алдымен ұстаз ретінде танылса, екінші ірі қыры 1911–1913 жылдары «Қазақстан» газетін шығаруға қатысуынан айқын көрінеді.

Қаламгерлік қолтаңба және бүркеншік есімдер

Ғұмар Қараш түрлі мерзімді басылымдарда көп жазған қаламгер болды. Ол еңбектерін «Ғұмар Қараш баласы», «Ғұмар Қарашұлы», «Ахунд Ғұмар Қарашұлы», «Ғабдолла Мұштақ» сияқты аттармен жариялап отырған.

Ал «Қазақстан» газетінде 1911 жылы (№2, 27 мамыр) жарияланған «Тіршілік таласы» мақаласына ол шыққан тегін негізге алып, «Оразақай» деп қол қояды. Дерекке сүйенсек, Ғұмар Қараш Кіші жүзге сіңген төрт таңбалы ноғай-қазақ руының Қояс тармағындағы Оразақайдан тарайды, атақты жырау Шалкиіз Тіленшіұлының тікелей ұрпағы саналады.

Сөйтіп ауыл молдасынан дәріс алған жас өрен қоғам ағысынан қалмай, халқының қамын жеген қайраткер ақын деңгейіне дейін күрделі жолдан өтті. Ел тағдыры, дәуір сипаты, өмірдің өзекті мәселелері оның шығармаларының өзегіне айналды.

Баспагерлік еңбегі және кітаптары

Ғұмар Қараштың баспагерлік қыры да көп замандастарынан бұрын, Қазан төңкерісіне дейін-ақ кеңінен танылды. Әуелі өзі ұстаз тұтқан қазақтың белгілі ақыны Шәңгерей Бөкеевтің қолдауымен ел аузынан жинаған әдеби мұраларды құрастырып, Орынбордан «Шайыр», «Көксілдер» атты екі жинақ шығарды. Кейін өз туындыларын бастыруға кірісті.

Осы еңбектердің ішінде «Аға тұлпар» кітабының шоқтығы биік. Ғұмардың заман халі мен табиғатты салыстыра пайымдауында бабасы Шалкиіздің әсері байқалса, дарқан дала мен көшпелі өмірді еске алуда Шәңгереймен үндестігі анық көрінеді. Кейінгі жинақтарында ақын қолтаңбасы дараланып, көркемдік деңгейі өсіп, сөз өрнегі айшықтала түседі.

Кеңес дәуіріндегі көлеңкеде қалған мұра

Ақын мұрасы орыс тілінде шыққан «Қазақ поэзиясының антологиясы» (1958) мен «Қазақстан ақындары» (Ленинград, 1978) жинақтарында аз-кем жарияланғанымен, жалпы алғанда Кеңес дәуірінде назардан тыс қалды деуге болады. Бұл тұрғыда, биыл 150 жылдығы аталып өткен Шәкәрім тағдырындағы ұқсастық та ойға оралады.

Ғұмар Қараш шығармашылығын Мақсат Тәжмұрат тиянақты зерттеп, алғашқылардың бірі болып кандидаттық диссертация қорғап, мұрасын жинастырды. Ал ақынның өлеңдері, мақалалары мен әңгімелері топтастырылған «Замана» кітабы 1994 жылы Алматыдағы «Ғылым» баспасынан жарық көрді (құрастырып, алғысөзін жазған — филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықов).

Алайда содан бері Ғұмар Қараш шығармалары толыққанды кітап болып қайта басылған жоқ. 2006 жылы ақынның 130 жылдығы туған жері — Жәнібек ауданында аталып өтіп, туындыларын жинақ етіп бастыру және мектеп оқулықтарына кеңінен енгізу туралы ҚР Білім және ғылым министрлігіне ел зиялылары атынан хат жолданғанымен, бұл бастама жалғасын таппай қалды.

Алаш қозғалысындағы орны және азаматтық үні

М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан университетінің профессоры, тарих ғылымдарының кандидаты Исатай Кенжәлиевтің пайымдауынша, Ғұмар Қараш — Алаш қозғалысына бастан-аяқ қатысқан тұлғалардың бірі. Ол тек белсенді қайраткер ғана емес, Алаштың жалынды жыршысы да болды. Мұны ақынның «Күн туды» өлеңі анық дәлелдейді.

Осыдан кейін ол «Алашқа», «Алаш азаматтарына», «Көреміз бе?» сияқты елін азаттыққа, жұртын жұдырықтай жұмылуға үндеген жырларын жазды. Бұл деректердің өзі Ғұмар Қарашты «Алаш» ұранын поэзияда алғаш айқын көтерген ақындардың бірі деуге негіз береді.

1917 жылдың 7–13 желтоқсанында өткен бүкілқазақ съезіндегі тартысты сәттерде Ғұмар Қараш мәмілегерлік, бітістірушілік рөл атқарды. Әлихан Бөкейхан бастаған үкімет құрылған тұста Қараштың қазы (жоғары сот) болып сайлануы да оның беделін аңғартады.

Кейін Алашорда тарап, Бөкей облысында Кеңес өкіметі орнаған кезде де ол ағарту мен баспа ісіне араласып, қоғамға қызмет етуді тоқтатпады.

Көрегендік және қасіретті тағдыр

Ғұмар Қарашты заман аңысын аңдап қана қоймай, кей тұста болжай білген көреген деуге болады. Оның «Неден қорқам?» өлеңіндегі мына жолдар сол дәуірдің қапысын дәл сездіргендей:

Өкінішке қарай, ол өзі де сол «мезгілсіз атқан таңның» құрбанына айналды: 1921 жылы бандылар қолынан небәрі 46 жасында, шығармашылық қуаты кемеліне келген шағында қаза тапты.